Хөх Монгол бүлгэм

Уриалга

2011-05-28T06:31:00.001-07:00

Уриалга
Монгол үндэстний эрх чөлөө, газар нутгийнхаа бүрэн бүтэн байдлын төлөө тэмцэж яваад амь эрсэдсэн Өвөр Монголын Мэргэн, Монгол Улсын Т.Сүхболд нарын гэгээн дурсгалыг хүндэтгэж элэг нэгт Монгол ах дүүс нэгдэн эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулж байна.

Уг жагсаалаар хүний эрхийг ноцтойгоор зөрчиж байгаа Хятадын коммунист нам, Монголын засгийн газар, шүүх цагдаа, тагнуулын хууль бус ажиллагааг эсэргүүцнэ. Эсэргүүцлийн жагсаал маргааш 5 сарын 29ны 11 цагт МУИС-н 2-р байрны өмнөөс 11 цагт хөдөлнө.

Санамж
Уг жагсаалд оролцож байгаа нийт хөдөлгөөн, бүлхэм, хувь хүмүүсийн анхааралд

Жагсаалыг зохион байгуулалтай үр дүнтэй болгохын тулд дараах санамж бичгийг гаргав.
1. Жагсаалд согтууруулах ундаа хэрэглэсэн, буюу мансуурсан, биеэ авч явах чадваргүй хүн оролцохыг хориглоно.
2. Жагсаалын үеэр чулуу шидэх, бусдын эд өмчид халдах, эмх замбараагүй байдал үүсгэх, зодоон зохион, хэрүүл маргаан хууль бус үйлдэл гаргахыг хориглоно
3.Жагсаалд урьдчилан бэлдэж ирсэн туг дарцаг, лоозон, самбарыг зохион байгуулагчидад үзүүлэн санамж бичигт гарын үсэг зурна
4.Жагсаалын үеэр нийт хөдөлгөөн, бүлхэмийг төлөөлж яриа өгөх, мэдээлэл өгөхийг хориглоно.
(зөвхөн өөрийн байр суурь, өөрийн удирдаж байгаа байгуулгыг төлөөлөхийг л зөвшөөрнө)

Монголын Үндэстэний Үзэлтнүүдийн Сонордуулга!!!

2011-04-26T11:15:00.000-07:00

Бид өнөөгийн Монголчууд 1990 оноос хойшхи Монголын төрийн бодлогыг эргэн харж, бодит байдлыг харьцуулан дүгнэлт хийх цаг нэгэнт болжээ.
Бид ямар үзэл санаагаар удирдуулан, хэнд хөтлөгдөн, хаана хүрэхээр, хичнээн замаар, юу уруу тэмүүлж байна вэ? Бидний хүрэхээр зорьж буй нийгмийг Монгол улсын Үндсэн Хуулинд: Эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний, ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго болгоно гэж заасан байна. Энэ нь “ардчилагчид”-ад багадаад энэрэнгүй, нээлттэй, зах зээлийн, социалист, капиталист, даяарчилагдсан нийгмүүдийг байгуулж эхлээд удаж байна. Эдгээр нийгмүүдийн нэр их гоё сонсогдох аж. Гэвч эдгээр нийгмүүд хэр энэрэнгүй вэ?, хэр хүмүүнлэг вэ? гэдгийг хэн бүхэн мэднэ. “Үнэнд ганц зам, төөрөгдөлд түмэн зам хөтөлнө” хэмээн өрнийн нэгэн мэргэн хүн онож хэлсэн нь ч бий. Хэрэв бидэнд бидний байгуулж буй нийгэм нэг л биш санагдаж буй бол, бидний хүрхээр зорьж буй тэр нийгэмд гэрэл гэгээ, итгэл найдвар төрөхгүй байгаа бол, яагаад гэсэн асуулт зүй ёсоор тавигдах болно. Бид 1990 – ээд оноос өнөөг хүртэл ямар үзэл санаан дор нэгдсэн бэ? Бид өнгөрсөн 20-н жилийг “ардчилал”-ын гэж нэрлэж, тэгж итгэж үнэмшиж иржээ. Гэтэл энэ л үед Монголын төр харийнхны эрх ашигт нийцүүлж хууль үйлдвэрлэдэг болж Монголчууд эх орондоо боолчилогдож, газар нутаг, газрын доорх баялагаа харийнханд алдах болов.
Олон урьгалч үзлээр халхавчилж МАХН /МАН/, АН гэх мэт, ардчилалын баг өмссөн зохион байгуулалт бүхий бүлэг этгээд Монгол Үндэстний шилдэг хөвгүүд охидын зүтгэл тэмцэл, цус хөлс шингэсэн Монгол Улсын Тусгаар тогтнолыг ганхуулж, бүтээн босгосон барьж байгуулсан бүхнийг нь төрийн өмчийг хувьчлах нэрээр зувчуулж, гадагш дотогш зөөж үрэн таран хийж байна. Тэд хувь хүний эрх ашгийг улс төрийн! хувийн өмчийг эдийн засгийн эрхэм зорилго! хэмээн тунхаглаж, энэхүү үзэл санаанд тулгуурласан 2000 гаран хуулийг батлан гаргаад байна. Эдгээр хуулиудын хүрээнд бид халдашгүй дархан эрхээ хувьчилж!! эх орондоо харийнханд боолчлогдох, эх орноо харийнханд худалдах!! сэтгэхүй Монгол даяар “хар тахал” мэт тархаж байна. Үндэстний оршихуйн нэг үндэс газрыг хэн мөнгөтэйд нь дуудлагаар худалдаж, Үндэстэний дахин нөхөгдөшгүй баялаг алт эрдэнэсийг Монголын хууль харийнханд шимтгэл авах төдийхнөөр зүгээр л өгчихөж байна! “Ардчилал”-аар халхавч хийсэн зальт этгээдүүдийн боловсруулж гаргасан хуулиудын хүрээнд Монгол Улс нийт газар нутгийнхаа хоёрны нэгийг лиценз хэлбэрээр гадна дотны хэн дуртайд нь олгоод байгаа бөгөөд Монгол Улсын газар нутгийн гуравны нэгийг харийнханы эзэмшилд нэгэнт өгчихөөд байна! Ийнхүү эдгээр хуулиуд нь Монгол Үндэстэний эрх ашигт харшилж, Монгол Үндэстэн оршин тогтнох тулгуур үндсүүдэд халдаж, Монгол улсын Тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг ганхуулж байна. Энэ бүхнээс дүгнэвэл Монгол Үндэстэн оршин тогтнох тулгуураа алдаж, Монгол үндэстэн түүний эрх ашгийг хамгаалж байгуулсан Монгол улс цаашид орших уу? эс орших уу? гэсэн амин чухал асуудал өнөөдөр Монгол үндэстэний өмнө тулгараад байна.
Монгол улсад 30 гаруй нам улс төрийн үйл ажиллагаа явуулдаг боловч тэдгээр намуудын үзэл санаа, үйл ажиллагаа нь өөр хоорондоо ялгагдах зүйл бараг үгүй бөгөөд тэд “ардчилал” хэмээх мананд төөрч будилжээ. Төөрч будилсан нь байхад зориуд төөрүүлж, будилуулж, ард түмнийг хуурч мэхэлж, итгэл сэтгэл дээр нь дөрөөлж буй зальт этгээдүүд Монголын улс төрийн намууд болон бусад хүчнүүдэд оршиж, Монгол Үндэстэний эсрэг бодлого боловсруулж, үйл ажиллагаагаа эрчимтэй явуулсаар байна! Энэ нь 1990-ээд оноос хойшхи Монголын төрөөс батлан гаргасан хуулиудаас илэрхий харагдаж байна. МАХН төр барьж байна уу? АН төр барьж байна уу? Эсвэл олон намын эвсэл төр барьж байна уу? гэдгээс үл хамаарч, Монголын төр хувь хүний эрх ашгийг эрхэмлэж, ингэснээрээ Монгол Үндэстэний эрх ашгийг уландаа гишгэж, үүний улмаас Монгол Үндэстэний нэгдмэл байдал алдагдаж, дур зоргоороо авирлах үзэл - волюнтаризм газар авч, төргүй, засаггүй байх үзэл - анархизм гаарч, Үндэстэний эсрэг гэмт хэрэг үй олноор гарах болж, түүнийг Монголын хуулиар хүлээн зөвшөөрч байна!! Энэ нь ард түмнийг улс төрөөс залхааж байна. “Улс төр” бол тухайн Улсын ард түмний хүндэтгэн дээдэлж, хүрээлж байх учиртай ариун нандин зүйл билээ.
Гэтэл Монголын улс төрийн намууд хүн ардаа “Улс төр” гэсэн хүндэт ойлголтоос залхааж, Улс төргүй буюу байсан ч хэн нэгэнд найр тавихад бэлэн болтол нь залхааж байна! Монголын улс төрийн намууд үүнийг хүсч байна! Эсвэл хүсээгүй ч тэдний үйл ажиллагаа Монголын ард түмнийг ийм байдал руу түлхэж байна!
Эх орон, газар нутаг, гол усаа хамгаалан тэмцэгчид Монголын улс төрийн намуудын бусармаг үзэл, үйлдлүүдээс залхаахдаа Монголд намгүй төрийг байгуулъя хэмээн уриалж байна. Тиймээ. Монголын улс төрийн намууд, тэдний баримталж буй үзэл, Монгол улсыг мөхөл рүү хөтөлж, Монгол орныг сүйрлийн ирмэгт авч ирлээ.
Улс, Үндэстэнийг задлан бутаргаж буй “хувь хүний эрх ашиг, хувийн өмч”-ийг эрхэмд үзэх “үзэл санаа”-г үргэлжлүүлэн! мянга мянган эх оронч баатруудын халуун амь, бүлээн цус, мятаршгүй зүтгэл тэмцлээр олсон халдашгүй дархан эрхээ худалдаж! эх орондоо боолчлогдон! эх орон газар нутгаа харь хүмүүст найр тавьж! агуу их соёл, агуу их түүхт өвөг их Үндэстэнийг булшлах уу?! Биднийг чөдөрлөж буй бусармаг байдлаас салах уу?! Эсвэл тэр өмхий намагт живэх үү?! Эдгээр асуултанд хариулах цаг нэгэнт болжээ!! Харь элэгтнүүд Монголчууд цөөн байвал! бас дахин цөөхөн болбол! Монгол хөгжилд хүрэх боломж тэр мөн хэмээн тавлаж байна. Монголчууд задарвал, бас дахин задарвал!!! хэмээн тэд шүлсээ савируулж байна. Энэ бүхний хажуугаар хувиа хичээн нүдээ аниад өнгөрөх эрх агуу их Монгол Үндэстэний эс ширхэг болон төрсөн бидэнд байсангүй. Учир иймээс Монгол Үндэстэний ирээдүйн сайн сайхан амьдралын төлөө Монголын Үндэстний үзэлтнүүд Гал Үндэстэн холбооны тэмцэлд нэгдэж байна. Монголчуудаа газар нутгийнхаа төлөө, эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэцгээе. Монголчуудаа эх орондоо эзэн нь байцгаая, газар нутагтаа эзэн нь байцгаая, эрх чөлөөндөө эзэн нь байцгаая!

Хөх Монголчууд Гал Үндэстэн холбоог дэмжиж байна!!!

2011-04-19T05:19:00.000-07:00

Гал үндэстэн холбооноос Монголоо гэсэн зүрх сэтгэлтэй хүн бүхнийг Улс үндэстнийхээ язгуур эрх ашгийг дээдлэн бүгдээрээ хэлэлцье сэдэвт хэлэлцүүлгээ эхэлж Сүхбаатарын талбайд өнөөдөр долоон гэр барилаа.
Хэлэлцүүлэг өдөр бүр Сүхбаатарын талбайд өдөр бүр 12:00-19:00 цагийн хооронд болно. Эх орноо, улс үндэстнээ, газар шороогоо гэсэн сэтгэлтэй Монгол хүн та бүхнийг хүрэлцэн ирж идэвхтэй оролцохыг уриалж байна.
Жич: Энэхүү хэлэлцүүлгийг одоогийн засгийн газарт байгаа хэсэг хүмүүс эрс эсэргүүцэж гэрийг нь хурааж, байж болох бүхий л хоригийг хүчний байгууллагуудаар дамжуулан хийсэн ч Монголын ард түмний дэмжлэгтэйгээр энэ удаа гэрээ байрлуулж хэлэлцүүлгээ эхлүүллээ. Монгол түмний хэдэн үеэр хэрэглэж байгаа Монгол гэрийг энэ удаа хүчний байгууллагууд хэмхчин эвдлэхгүй байж хүндэтгэлтэй хандана гэж найдаж байна. (урд нь эвдэлж хэмхчих хурааж байсан)
Өнөөдрийн жагсаалын тухай фото сурвалжилгыг тайлбаргүйгээр хүргэе!

Уриалга

2011-04-07T00:32:00.000-07:00

“Гал үндэстэн” холбоо өнөөдөр Сүхбаатарын талбай дээр улс үндэснийхээ язгуур эрх ашгийг дээдлэн “Бүгдээрээ хэлэлцье” хэлэлцүүлгийн нээлтийг хийж байна. Нээлтийн ажиллагаа их үдэд эхэлж орой 19.00 цаг хүртэл үргэлжлэх ажээ. “Бидэнд тусгаар Монгол Улс хэрэгтэй юү, луйварчдын халхавч болсон нам хэрэгтэй юү, уух цэвэр тунгалаг ус, амьсгалах эрүүл агаар хэрэгтэй юү, гадаад, дотоодын хэдэн шуналтны халаас дүүргэх алт, ухсан нүх, хордуулсан шороо хэрэгтэй юү” гэх мэт асуудлыг цугларсан иргэд хэлэлцэнэ. Монголчуудаа идэвхтэй оролцохыг уриалж байна.

Уриалга Цогт эх оронч Ц.Мөнхбаяраа бүхий арга хэрэгслээр хамгаалцгаая!

2011-03-30T02:52:00.000-07:00

Монгол улс үндэстэн маань өнөөдөр хэдэн арван чиглэлийн геноцидэд өртөн, үхэх сэхэхийн зааг дээр зовж шаналан байна. Нэг чиглэлийн геноцид нь - ашигт малтмалын неоколоничлол юм.
Харийн неоколоничлогчид болон, тэдний дотоодын хамсаатнууд Монгол улсын газар нутгийн аль их алт баялагтай дийлэнх хэсгийг эзэмшиж, цөлмөн дээрэмдэж, байгаль орчныг хордуулан хувхайруулж, монгол хүнийг гишгэх газаргүй, амьдрах аргагүй болгож ирэв.
Энэ талаар зовнин бичдэг, хэлдэг хүмүүс цөөнгүй. Харин жинхэнэ амь бие хайргүй, шийдэмгий тэмцсэн хүн бол Ц.Мөнхбаяр юм. Байгаль хамгаалагчдын "Нобелийн шагнал" гэгдэх Голдманы шагналыг хүртсэн нэр хүндтэй зүтгэлтэн Ц.Мөнхбаяр ахуй амьдрал, аюулгүй байдлаа умартан, хууль зөрчигч харийн компаний техникийг буу онилон зогсооход хүрсэн билээ. Урт удаан хугацааны, олон шатны тэмцэл нь зохих үр дүнг авч ирэхгүй байсан тул, эх орноо гэх халуун зүрх сэтгэлтэй энэ хүн монголчууд бид бүхний төлөө энэ алхмыг хийсэн юм.
Неоколоничлогчид Ц.Мөнхбаярыг нь шоронд хийчихвэл болох юм байна гэж мунхаглан сэтгэж, элдэв арга бачаа хэрэглэж байна. Монголоо гэх сэтгэлтэй эх оронч хүн ганц Ц.Мөнхбаяр юм гэж үү.
Үгүй ээ, Монголын төлөө цохилох зүрх, лугших судастай мянга мянган эх оронч бий гэдэгт итгэж байна. Эв санаагаа нэгтгэж, Ц.Мөнхбаярыгаа бүхий арга хэрэгслээр хамгаалцгаая. Харийн түрэмгийлэгчийн гэмт үйлдлийг таслан зогсоосноор, ял зэмд унах учиргүй ээ. Ц.Мөнхбаярынхаа төлөө дуу хоолой, хүч зоригоо ч нэгтгэе, Ц.Мөнхбаярын адил, Монголоо гэсэн жинхэнэ зүрх сэтгэлтэй язгуурын монголчууд байцгаая!

Монгол хүн хөх толботой байдгийн учир

2010-05-24T12:34:00.000-07:00

Монгол хүн хөх толботой байдгийн учир нь оршин тогтнож байгаа газар нутагтай холбоотой.Монголчууд хөх толботой төрдөг. Түүний учрыг эртнээс судалж учир зүйг нь тайлахыг хичээж ирсэн боловч тодорхой үр дүнд хараахан хүрээгүй байгаа билээ. Дэлхий Нарны аймгийн есөн гаригийн гурав дахь гариг нь гүн хөх өнгөтэй байдаг бол бусад гаригууд нь шар, улаан, саарал, цагаан, хүрэн гэх мэт өнгөтэй байдаг аж. Дэлхий дээрх олон арьст хүмүүсээс зөвхөн Төв Азийн монгол туургатан буюу

1. Орос улсад булаагдсан Буриад, Тува,
2.Халимагийн иргэдэд
3. Монгол Улсын иргэдэд
4. Хятад улсад булаагдсан өвөр Mонгол иргэдэд
5. Шинжаан, Казакстан дахь Дөрвөн Ойрадын иргэдэд
6. Солонгос, Манж нутаг, Афганистан, Унгар зэрэг улсын маш цөөн хүмүүст хөх толбо байдаг гэнэ.(энэ нь Монголд эзлэгдэж цус холилдсонтой холбоотой)

Төв Азиас нvvж очсон эдгээр хүмүүс эцэг, эхээс мэндлэхдээ л нуруу, бөгс, хонлой дээрээ хөх толботой төрдөг юм байна.

Төв Азийн өндөрлөг хэсэг далайн төвшнөөс 1000 метр, түүнээс дээш өргөгдсөн газар нутагт, мөн антициклон хэмээх хөдлөшгvй тунгалаг хех цэнхэр агаартай нутагт оршдог.

Монголчууд бид хөх өнгийг эрхэмлэдэг. Хөх өнгө нь Дорнын гүн ухааны үзэл онолоор, эвдэн сүйтгэх болон бүтээн туурвихын билэгдэл тэр эрч хүчийг өгөгч агуу их далд увдистай гэж хэлэлцэгдсэн байдаг төдийгүй биднийг нэгэн үе дэлхийд хүчирхэг болгож, ирээдүйд ч хүчирхэг болохыг билэгдэж байдаг юм.

Эх дэлхийг амьд махбод гэж “Буддын гүн ухаанд” Дорнын гүн ухаанд үздэг.
Дэлхий үүссэн тухайд, хүчит салхин давхаргын дунд хийн мандал үүсч түүн дээр усан мандал тогтоно. Шинжлэх ухааны үзлээр орчлон нь агуу их тэсрэлтээс үүссэн гэдэг. Эхийн хэвлийд үр бүрэлдэж байгаатай адил усан, шороон, хийн мандлууд бий болж сансрын арван сapaa гүйцээсний даpaа усан мандлаасаа /эхийн хэвлийгээс/ хамгийн анхны хуурай газар зулай мэлмий нь цоорхой гарч өсч өндийн бүх л үе шатыг өөрөөр хэлбэл, газрын бүх элемент бий болох, арьс үс нь зузаарах, хөрс ургамал бий болох, таван цул эрхтэн, таван тив, зургаан сав эрхтэн, зургаан далай үүсэн бий болно. Тивvvд нь салах буюу rap хөлөө тэнийлгэж, ирээдүйд хөгшрөхдөө эргэж нийлэх, бүх л энергиэ дуусч, голууд хатаж хуурайшиж төгсөх тавилан туулна. Бид ч энэ хуулийн дагуу үүсч бий болж сав ертөнцийн үр нь болж заяасан шим ертөнцийн алтан хэвлий буюу озоны давхарга дотор өсөн бойжиж байгаа хүмүүн билээ гэж бичсэн байдаг.

Манай дэлхийд Атлант, Энэтхэг, Хойд мөсөн, Номхон, өмнөд мөсөн, Газар дундын тэнгис далай гэж зургаан том ус байдаг. Тэгвэл хүний таван цул эрхтэнд уушиг, ходоод, элэг, цөс, дэлүү, зүрх, бөөр гэх мэт ордог. Дэлхийн тивүүд нь уг эрхтнүүдтэй хэлбэр хэмжээ, бүтцээрээ төстэй байдаг.

Ази тивийн төв хэсгийн газарзүй нь амьд биет хүний толгойн хэсэгтэй төстэй байдаг байна. Дээр дурдсан дэлхийн анхны хуурай газар зулай мэлмий нь цоорхой гарч ирэн улмаар тэлж өсөн бойждог гэж бичсэнийг санавал одоогийн Орос улсад байгаа Байгаль нуур нь дэлхийн хамгийн гүн буюу 1642 метр цэнгэг устай. Тус ус дэлхийн цэнгэг усны 25 хувийг эзэлдэг нуур юм.
Тус нуурын гүн цэгээс доош хоёр тийш тэнцүү хэмжээтэй газарт Хөвсгөл нуур, Далай нуур /Хятад улсын/ хоёр дэлхийн нvд мэт оршдог. Хоёр нуурын дээд талд тахирлан хөмсөг мэт Саяны нуруу, Керчмийн уул нурууд байдаг.

Ийм гурвалжилсан тэгш хэмтэй гурван цэнгэг нуур өөр бусад тивийн алинд нь ч байдаг нь сонин.

Мөн Байгаль нуурын доор хамар гэсэн нэртэй Хамар давааны нуруу уул байдаг. Байгаль нуурын гүн цэгээс эгц доош шугам татахад Хэнтий нурууны ноён оргил Асралт хайрхан/2800 метр-ээр дайрдаг. Энэ нь хүний хамрын хянган яс шиг мөн доошлон Дундговь аймаг дахь Их газрын чулуу уулаар дэлхийн хамар нь тогтдог байна. Бас дэлхийн гурван их усны /Номхон далай, Хойд мөсөн далай, Эх газрын/ ай савын огтлолцол, гурван цэгийн уулзварыг шулуун дайрдаг аж. Мөн Сүхбаатар аймгийн Шилийн Богд уул /1777 метр/, Хангайн нурууны ноён оргил Отгон тэнгэр хайрхан уул /3905 метр/ нь дээрх хоёр нүдтэй тэгш хэмтэй байрласан ба хүний хацрын хоёр товгор мэт байрласан байдаг.

Монгол нутгийн Алтай, Хангай нуруудын хоорондох Орог, Улааны нуурын төв цэгийг дайруулан зүүн тал руу шулуун татахад Замын-Үүд хүртэлх нутаг хоёр талаасаа эвтэйхэн хотгор газарт байрласан хүний ам мэт оршдог.

Өмнөговь аймгийн “Ёлын ам” гэдэг газар үргэлж хүйтэн мөстэй байдаг. Энэ амны доод талын төв цэг орчны хонхорхой шиг оршдог юм. Нэгэн домогт Монгол Улсын хааныг хятад түшмэл өдөхөд ерөөсөө уурлахгүй байв. Гэтэл оочных нь сахлаас зулгаасанд тэрээр маш их уурласан гэж өгүүлсэн байдаг.

Байгаль нуураас дээш орших Сибирь /Шивэр, шигүү ой/ битүү ой байдаг нь хүний толгойн үстэй адилхан мэт.

Хүний толгойн нүүр царайны хэсэг ямагт ил байж цэвэр тунгалаг агаараар амьсгалж, бусдыг харж тэдэнтэй харилцаж, оюун ухааны төв болж байх ёстой. Хөх цэнхэр гаригийн хөх цэнхэр тэнгэртэй, хөх толботой хүмүүс болсон Монгол туургатан бидэнд омогшил, бахархал, бардамнал байх ёстой.

Хөх толбо нь биднийг дэлхийн толгойн хэсэг, нүүр царай, ирээдүй цаг, гэгээрлийн /гэгээг эрэх/ хүч, билэгдэл мөн шүү гэдгийг заадаг билээ.

Төрөхөд маань байдаг хөх толбо арилан алга болдог бус арван нас хүрэхэд бидний цусанд шингэж, биеэр тарж эрч хүч, эр зориг, оюун ухааны эрчим хүч энерги болдог байна. Тэгээд ч манай улсад Дэлхийн энергийн төв, ноён хутагт Данзанравжаагийн Хамрын хийд нь энэ хамар, ам болсон газарзүйн байрлалын төв дотор ойролцоо байдаг аж.

Монголын үнэртэй салхи.

2010-05-24T11:58:00.000-07:00

Монголын үнэртэй салхи.

Шүлгийг Ш.Гүрбазар Дуучин С. Жавхлан

Омог цэнхэр эгшиглэн амар амгалан дуу

Одонд үүрсэх хүлэг айлын бараа

Саяхан тэнцсэн унага Монголоо эрэн янцгаахад

Ижий гүүний эрэгцээнд нь сэтгэл минь сэмэрлээ

Гүнж анирхан чимээ нь домог шивнэсэн

Гүйгүүл цэнхэр салхи минь Монголын үнэртэй

Атгаад хадгалж болдоггүй нутгийн цэнхэр салхи минь

Миний амьсгалаа

Нас насны сонорт ухаан учирласан

Намрын хөх салхи минь аавын үнэртэй

Гуйгаад үнсүүлж болдоггүй нутгийн цэнхэр салхи минь

Миний амьсгалаа миний амиа

Шуурга нь хүртэл сонсголон энэр энэрхүйн дуу

Шувууд буцах чимээ, намрын нуураа

Дэргэд шивнэсэн горхи намайг орхиж холдоход

Дагаад гүимээр урсгал нь санаанд минь хоцорно оо
Гүнж анирхан чимээ нь домог шивнэсэн

Гүйгүүл цэнхэр салхи минь Монголын үнэртэй

Атгаад хадгалж болдоггүй нутгийн цэнхэр салхи минь

Миний амьсгалаа

Энгэр дулаан өвөртөө намайг аргадсан

Эгшигт чимээн салхи минь ээжийн үнэртэй

Өвөрлөөд буцаж болдоггүй нутгийн буурал салхи минь

Миний Монголоо, миний амиа

Гэр тойрон анирлах бор талын сэвшээ

Гэгээ үнсэх өглөө миний хаваржаа

Сэрвээ цайрсан улирал насны санаанд сэнгэнэхэд

Сэтгэл цангах салхиндаа нутгаараа амьсгална аа
Гүнж анирхан чимээ нь домог шивнэсэн

Гүйгүүл цэнхэр салхи минь Монголын үнэртэй

Атгаад хадгалж болдоггүй нутгийн цэнхэр салхи минь

Миний амьсгалаа

Нас насны хацар намайг үнсдэг

Нутгийн эрээн салхи минь миний үнэртэй

Үрээ үлдээж үнсүүлэх нутгийн эрдэнэ салхи минь
Миний амьсгалаа миний амиа

Үндэстний үзэл гэж юу вэ? Үндэстний эрх ашиг гэж юу вэ?

2009-09-30T01:55:00.000-07:00

Үндэстний үзэл гэж юу вэ? Үндэстний эрх ашиг гэж юу вэ?
Үндэстний үзэл нь цөөнхийн болон олонхийн эрх ашгийг хамгаалдаг нийгмийн төлөөлөгчдийн тайлбарладаг шиг алан хядах хэт даврах ,нэг үндэстэн нөгөөгөө дарлахад байгаа юм биш.Мөн овог омог ястны ,аймаг хошууны ,жалга довны ч үзэл бишээ!

Үндэстэн гэдэг бол
газар нутаг, иргэншлийн хувьд нэгдмэл байх нэгэн арьстны доторх хэл соёл, үүсэл гарвал нэг, овог, омог ястныг багтаасан угсаатны дээд хэлбэр юм.
Үндэстэн нь бусад улс үндэстэнээс хараат бус, бие даан тусгаар оршиж өөрийн дотоод болон гадаад бодлогыг ард түмнийхээ хүсэл зорилгод нийцүүлэн хэрэгжүүлэх, дэлхийн бусад Улс Үндэстэнүүдтэй эрх тэгш зэрэгцэн орших явдал нь Үндэстний үзлийн гол тулгуур зарчим мөн.

Үндэстэн нь бүтээсэн соёл иргэншилээ хадгалах,хамгаалах хөгжүүлэх ,газар нутаг ,эх орондоо бүрэн эрхт эзэн нь байж ертөнцийг үзэх үзэл санаандаа тулгуурлан нийгмийн чиг шугамаа тодорхойлох бүрэн эрхтэй.
Улс Үндэстэнээ хөгжүүлэх улс төр,эдийн засгийн бодлогоо боловсруулан хэрэгжүүлэх бүрэн эрхтэй.
Үүнийг л Үндэстний үзэл гэж байгаа юм.

Үндэстний үзэл нь улс төр ,эдийн засаг,шашны болоод нийгмийн анги давхаргын ашиг сонирхол хэмээн явцуурдаггүй бөгөөд Үндэстний нийтлэг эрх ашгийг алив бусад, ашиг сонирхлын бүлгийн эрх ашгаас ямагт дээгүүрт тавьдгаараа бусдаас эрс ялгаатай.

Үндэстний үзэл нь Үндэстнийг овог омог ястан ,баян хоосон,мэргэжил боловсрол,эр эм,хөгшин залуу хэмээн ялгаварлан гадуурхдаггүй бөгөөд тухайн Үндэстний хэн боловч нийгэмд тэгш эрхтэй ба үнэнч шударгыг эрхэмлэвэл зохино хэмээн үзнэ.

Нийгмийн харилцаа шударга үнэн дээр тулгуурлаж, хууль Үнэнд үйлчилж шударга шийддэг Төр засаг нь Монгол Үндэстний эрх ашгийг эн тэргүүнд тавьж хийж бүтээх, цогцлоон байгуулах боломж бололцоог хууль эрх зүйн үүднээс зөв бүрдүүлэн өгч чадаж баймааж нь нийгэм соёл ,шинжлэх ухааны бүх салбарт Монгол Үндэстэн хөгжин дэвших үүд хаалга бүрнээ нээгдэх болно.

Үндэстний үзэл санаа Хүн төрөлхтөний ухамсарт амьдрал эхэлсэн тэр цагаас өнөөдрийг хүртэл биднийг төсөөлж байснаас ч урт хугацаанд боловсорсон, амьдрахуйн ,оршихуйн утга учрыг тайлсан ,өөртөө шавхагдашгүй нөөц бололцоог агуулж байдаг
хамгийн хүчирхэг үзэл санаа юм.

Үндэстний үзэлгүйгээр бие даасан Үндэстэн бүрэлдэн тогтох учиргүй.Дундад зууны Хятад,Орос ,Пэрсүүдэд Үндэстний үзэл санаа байгаагүй бол тэд,тэдний газар нутаг өнөөдөр Монгол Улсын нэг бүрэлдэхүүн хэсэг л байх байлаа.

1930-аад онд Үндэстний үзэл санаан доор нэгдсэн Германчууд эдийн засгийн 80%-г атгаж байсан Еврэй нараас Үндэстэнээ чөлөөлж,асар богино хугацаанд улс төр ,эдийн засгийн хувьд хүчирхэг системийг байгуулж ,коммунист капиталист хоёр ертөнцийг сандаргаж байлаа.
Мөн эх оронч үзлээр зэвсэглэсэн залуу ЗхУ ,Германы хүчирхэг армийг бут цохиж ,эх орноо харийн түрэмгийлэлээс чөлөөлж байв.
Үндэстний үзэл санаагаар зэвсэглэсэн Япон орон дайны дараах өлсгөлөн ,гуйланчлалаас хямралаас эх орноо гаргаж ,өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэх гүрэн болтлоо хөгжжээ.
Мөн тийм ядуу дорой байдлаас Хятад улс ,БНСУ,Иран, Ирак Турк,Энэтхэг,Казакстан улсууд үндэстний үзэл санаагаар удирдуулан эх орноо хөгжлийн өндөрлөг өөд хөтлөж чадсан юм.
Эх оронч үзэл санаа нь Кубад капитализмыг сөрөн зогсох агуу хүч өгч байна.
Америк үндэстэн гэж байхгүй ч Америк -Миний эх орон гэсэн үзэл санаа нь Америкийг (хамгийн хамгийн)хэмээсэн зорилгод нь хүргэж чаджээ.
Үндэстний эрх ашигаа улс төр ,эдийн засгийн бодлогынхоо цөмд тавьсан Казакстан улс өнөөдөр хөгжлийн өөд эрчимтэй урагшилсаар байна.

Тийнхүү Улс Үндэстэнүүд Үндэстний үзэл ,эх оронч үзлээр тугаа хийж ,урагшлан дэгжиж байна.
Харин өнөөгийн Монгол Үндэстний эрх ашгийн төлөө тэмцсэн Үндэстний үзэлтэнүүд учир битүүлгээр өөд болсоор ...!!!???
Монгол Үндэстнийг гутаан доромжлогсод ,Үндэстний эрх ашгийг задлан бутаргагчид,газар нутаг,эрх ашгийг худалдагсад ,Улс үндэстний оршин тогтнох тулгуур үндсүүдэд халдагсад Монгол төрийг зайдагнаж ,Монгол Үндэстний эрх ашигт харшилсан олон олон шударга бус хуулиудыг баталсаар...

Ухаараач ! Монгол ахан дүүс минь!!!

Бидэнд Монгол Үндэстэн хэмээх нэгэн нэр,нэгэн эрх ашиг бий билээ.Түүнийгээ буюу Үндэстний эрх ашгаа улс төр,эдийн засгийнхаа бодлогын цөмд тавьж чадвал бидний Монголчуудын хүсэн хүлээж байсан хүсэл зорилго биелж ,гуйж царайчилж ,бэлэнчилэн завшиж,үнэлж баршгүй өмчөө хувьчилж худалддагаа орхиж ,санаж сэдэж ,бүтээн туурвиж ,цогцлоон байгуулж дэлхийн хөгжилтэй гүрнүүдтэй хөл нийлүүлэн алхах болно.
Тийнхүү Монгол Үндэстэн дахин сэргэж хараа дээгүүр хараа дээгүүр эрүүл чийрэг ,оюун төгс ард нь өсөн торниж ,Үндэстэн нэгдэн нягтарч,эрч хүч нь хуйлран шуугиж цогц нэгэн төгөлдөр бүтцийг олж халдахад харишгүй,эвдье гэвч эвдэршгүй цул нэгэн бие болж мөнхийн хуулиар мөнхөд оршино.
Тиймээс Үндэстний эрх ашиг гэж юу болох ,Үндэстний оршин тогтнох тулгуур үндсүүд гэж юу болохыг ухамсарлан ойлгох цаг нэгэнт болжээ.
Үндэстэн эрх ашигаа хамгаалахгүй бол ,Үндэстэн оршихуйгаа ухамсарлахгүй бол мөхөх болно.

Энэ бол Ертөнцийн хууль!!!.

Эцэг өвгөдийн маань хад чулуун дээр сийлж үлдээсэн агуу их гүн ухаан -Мөнх галын гүн ухаан,Хасын хууль ийнхүү сургаж байгаа юм.
Ухаарсугай! Мэдтүгэй! Сахигтүн!

Бид аливаа ард түмэнтэй найрсаг харилцааг эрхэмлэх хэдий ч дээрэнгүй ,ёс бус ,эрх тэгш биш харилцааг хүлцэж үл болно.
Бид Монголын ард түмний өмч эрдэнэс баялгыг гадаадын болон дотоодын хэн нэгэн буюу хэсэг бүлэг зальт этгээд тонон дээрэмдэхийг тэвчиж үл болно.
Бид Монголын Үндэстний түмэн үеийн суу билэгт хөвгүүд охидын зүтгэл тэмцэл ,олон мянган эх оронч баатруудын эрэлхэг зориг,эрдэм ухааны хүчэнд өнөө бидэнд өвлөгдөн ирсэн энэ Монгол улсын Бүрэн эрх ,Эрх чөлөөг ,Газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хэн нэгэн буюу хэсэг бүлэг зальт этгээд эвдэхийг тэвчиж үл болно!!
Чингэж чадвал Монгол үндэстэн оршин байх болно.
Чингэж чадвал Монгол үндэстний ирээдүй гэрэл гэгээтэй байж ,Монгол Улс хөгжиж дэвших нь Монголчууд бидний гарт байх болно.
Тэр үед хөгжлийн өндөрлөгт хэр хурдан хүрэх нь та бидний чинхүү зүтгэл ,нөр их хөдөлмөрөөс хамаарах болно.Үүний тулд Үндэстний үзэл санаан дор нэгдэж аливаа бусармаг үзлийг таягдан хаясугай.

Монгол Үндэстний оюуны мэлмий тунгалаг байг.

Нэгэн үзэл санаан дор нэгдэгтүн.
Үндэстний үзэл санаан дор Нэгдэн нягтрагтүн!!
Нэгэн эрх ашигт нэгдэгтүн
Монгол Үндэстний язгуур эрх ашигт Нэгдэн нягтрагтүн!!!
Нэгэн цул биейиг ологтун

Монгол Үндэстний ард хэн боловч Монгол Үндэстний ард хэн боловч Монгол Үндэстэн хэмээх Нэгэн биеийн хэсэг болой!!

Хас билэгдлийн тухай зураг үзнэ үү!

2009-07-30T08:11:00.000-07:00

Урд нь та бүхэнд хасын тухай хэд хэдэн удаа мэдээлэл хүргэж байсан билээ.Одоо энэ удаа хасыг дэлхийн бусад оронд хэрхэн хүлээж авч хэрхэн ашигладаг байсныг байгааг зургаар сонирхуулья!

Лекц амжилттай боллоо! зураг үзнэ үү!!

2009-06-09T09:08:00.001-07:00

Бид ялав!Монголын сэргэн мандалт Лекц зохион байгуулахаар Хөх Монгол бүлгэм,Хастанру сан эрдэмтэн судлаач Эрдэнэ гуай нар хамтран хэвлэлийн бага хурал зарлав.Мөн ТВ9, ТВ5, МН-25, МОНГОЛ ТВ, UBS С1 гэх мэт телевизүүдийн Гэрэлтэй цонх,Өглөөний зочин, Ням гарагын зочин гэх мэт нэвтрүүлгүүдээр ярилцлага өгсөн.

Бид ялав! Даяар утгаараа Бид ялав гэсэн нэртэй лекц 2009 оны 6 сарын 8ны өдөр Улаанбаатар паласт маш амжилттай болж өндөрлөлөө.Лекцэнд ирсэн хүн бүрт энэхүү лекцийг зохион байгуулсан Хөх Монгол бүлгэм Хастанру сан-н залуучууд Ч.Эрдэнэ гуайн бичсэн Бид Ялав Монгол сэргэн мандалт ном бэлэглэв!

Лекцэнд Монголын урдаа барьдаг эрдэмтэн, докторууд, түүхчид, мөн залуу сэхээтнүүд их ирсэн бөгөөд лекцийн явцад Ч.Эрдэнэ гуайд энэ сарын 15нд Кембрижийн их сургуульд унших лекцэнд нь амжилт хүслээ! Монголынхоо төлөө цохилдог хүмүүс нэг дороо цуглаад дэлхийг донсолгох гэж байгаа шинжлэх ухааны үнэмлэхүй том нээлтийн талаар товч мэдээлэл авнаа гэдэг хэн бүхэнд бахдалтай түүхэн хэрэг байлаа.

Лекцийн оргил үед Хөх Монгол бүлгэмээс Ч.Эрдэнэ гуайг Хөх Монгол бүлгэмийн хүндэт гишүүнээр өргөмжилж мөнгөн хас бэлэгдэл дурсгалаа!

Лекц шөнийн 11 цаг 20 минутад нижигнэсэн алга ташилтаар дуусч,илтгэл сонссон хүмүүс номоо барин Ч.Эрдэнэ гуайн гарын үсэг авахаар бүчээд авлаа.

“Бид ялав, Аугаа даяар утгаар бид ялав”

2009-05-29T03:41:00.000-07:00

3-р мянганы 9-р оны 6-р сарын 8-наа Монгол улсын нийслэл дэх Улаанбаатар паласийн их танхимд эрдэмтэн судлаач Ч.Эрдэнийн “Бид ялав, Монголын сэргэн мандалт” сэдэвт лекцийг “Хөх монгол”бүлгэм “Хас танру”сан хамтран зохион байгуулахаар болов. Ч.Эрдэнэ гуайг Дэлхийн түүх бичлэгийн Евро төвт үзэл санаа мухардалд орсоныг тун гярхайгаар анзаарч, цоо шинэ үзэл үндэслэлээр эргэлт хийсэн, нэн эртний угшилт туйлын үнэнлэг зөн билгийн болон, хэл зүйн суурь судалгаагаар, логик сэтгэлгээгээр туурвигдсан ‘’Их гурвалжин’’ зэрэг бүтээлүүдээр нь та бид мэдэх билээ. Хүн төрөлхийтний соёл иргэншлийн анхны галыг асаан бадраасан өвөг үндэстний үр садын нэгэн болох Ч.Эрдэнийн дэвшүүлсэн, баталсан, соёл иргэншлийн шинэ авралын зам болох “супер нэгдлийн онол”-ын асуудлаар анх удаагаа өргөн олонд, ерөнхий язгуур тойм мэдээллийг хүргэх зорилготойгоор энэхүү үйл ажиллагааг зохион байгуулах гэж байна. Энэхүү суурь онол нь хорвоо ертөнцийн оршихуй, хувьсахуйн тухай шинжлэх ухааны үндэслэл бүхий ерөнхий онол бөгөөд энд харъяалагдахгүй, шүргэхгүй,авцалдахгүй асуудал зарчмийн хувьд үгүй юм. Ер шинжлэх ухааны ахуй зорилго нь танин мэдэж батлах явдал бөгөөд батлах боломжтой асуудлыг баталж нотлох, боломжгүйг нь боломжгүй гэдгийг нотлох явдал байдаг. Та бид өнөөдөр оюуны хоосрол, эдийн засаг санхүүгийн хямрал, доройтол ярьсаар улиг болов. Өөр өнцгөөс,өндөрлөгөөс харахул өнөөгийн хямралт, мухардмал нөхцөл байдал нь засахуйяа бэрх сэтгэлийн хоосролоос үүдсэн нь илт үзэгдэнэ. Эл бүхний үндэслэл, үр дагавар, шалтгаан нь хүн төрөлхийтний танин мэдэхүй, шинжлэх ухааны алдаатай, хуучирсан,үхширсэн тогтонги мэдлэг, түүнээс улбаалсан техник, технологи, ёс суртахууны өөрсдийгөө төдийгүй дэлхий ертөнц, түүнд харъяалагдагч үнэмлэхүй ховор үзэгдэл болох амьдрал гээч төгс тогтолцооны эсрэг урвуу, гаж хөгжил болон илэрч байна. Ч.Эрдэни “Супер нэгдлийн онол”-оор дэвшүүлэгдэж буй орчлонгийн оршихуй,хувьсахуйн тухай зарчмын цоо шинэ үндэслэл нь амьд организмийн нэгэн төрөл болох хүн төрөлхтний хувьд бус, дэлхий хэмээх нэгдмэл тогтолцооны цаашдын хувь заяатай туйлын холбоотой, амин чухал асуудалд хариулт өгөх , гарц болон дэвшигдэж байна. Учир иймд та бидний эх орон Монголын ирээдүй, хүн төрөлхийтний өмнө эзлэх байр суурь, нэр хүнд, хүлээх хариуцлага, цаашлаад дэлхий ертөнцийн ирээдүйн хувь заяаны төлөө хүлээх үүрэг бид бүхэнд ноогдож буйг гүнзгий ухамсарлах шаардлагатай байна. Ийнхүү өндөр дээд түвшинээс санаа зовнихийн учир нь. - Хүн төрөлхийтний хөгжлийн зогсонги мухардмал байдалд орсон тохиолдол бүрт хөдөлгөгч,эрс шийдэмгий эргэлт,зохицуулалтыг хийж байсан монголчуудын түүхэн уламжлалыг харгалзан үзсэн явдал болно. Мөн энэ “Бид ялав.Монголын сэргэн мандал” лекцийн дараа дэлхийн шинжлэх ухаанд тогтсон уламжлал болох Их Британий Кембриджийн их сургуульд “Супер нэгдлийн онол”-н асуудлаар албан ёсны лекц уншигдах бөгөөд 1687онд дэвшүүлэгдэн өнөөг хүртэл байгалийн шинжлэлийн суурь онол хэмээн тооцогдож буй И.Ньютоны “Бүх ертөнцийн таталцлын хууль” нь цоо шинэ үнэмлэхүй шатанд төгсөж,шинжлэх ухаан техник технологи,үүнээс урган гарах орчлонгийн хуулинд зохицон оршихуй,ёс суртахууны цоо шинэ төлөв, түвшин, өндөрлөг ирээдүйд шилжих шилжилт эхэлснийг дэлхий дахинд сонордуулах болно. Ийм учир үндэс угсаа нэгт та бидний нэгэн болох Ч.Эрдэни гэгч “оюунтан”ы анхны лекцэнд морилон ирснээрээ аугаа даяар утгаараа,та бид ялан дийлсний түүхэн гэрч болно.Иймээс үүрэг хариуцлагаа гүнзгий ухамсарласан сэтгэгч, зохицуулагч, хөрөнгө оруулагчдийн нэгэн болохоо баталсан хэрэг болохыг бүү умартагтун! 2009оны 5-р сарын 29. “Хөх Монгол” бүлгэм “Хас танру”сан Монгол Улс. Улаанбаатар хот.
Хандивын данс 5020489262 Хаан Банк
Мөнх тэнгэр ивээг!

Хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн гал голомтыг бадрааж , цогцлоон уламжлуулсан, өвөг Монгол үндэстний үр сад эрхэм....................... таныг эрдэмтэн судлаач Ч.Эрдэнийн ''Бид Ялав! Монголын сэргэн мандалт'' лекцэнд урьж байна.Лекцэнд шинжлэх ухааны цоо шинэ, үнэмлэхүй нээлт Супер нэгдлийн онолын асуудал, ач холбогдол , Монгол улс болоод дэлхий дахины ирээдүйд нөлөөлөх нөлөөлөл гэх зэрэг асар өргөн асуудлууд хөндөгдөх болно.

Монгол улс орших уу? Эс орших уу?

2009-05-25T01:25:00.000-07:00

Чингэс хааны “Тархи нь хоосорвол чємєг нь хоосорно, Тархи чємєг хоёулаа хоосорвол vхэж мєхнє” гэж сургасан сургаалын vнэн зєвийг гагцхvv бутран сарниж vгvй болсон”
мєхєж сєнєсєн улс орнуудын бодит тvvх батална.

Монголын эзэнт тєр улс тогтнож эхэлсэн 1213 онд тєрийн сайд Мухулай Алтан улсын дотоод байдлыг судлаж “Алтан улс єнгє янз хоосон дvрмийг хичээсээр тархи чємєг нь хоосорчээ. Єєрєє есєн давхрын гvн ордны цэнгэлийг энэ насны эдлэж сэтгэл зовохгvй, Улсын хэргийг эсрэгээр биеийн дайсан мэт vзэж, Учиргvй сул цааз /хууль/ нь аалзны тор мэт ногт болоод, Зальхай зусар тvvний цаазыг барьж тvvний ёсыг эвдэж, олон иргэнийг мєлжсєєр сая энэ єдєр /ийм vед/ эцэг хєвгvvн эдийг дамжиж /эдээр тансаглаж/ эр эм нарыг дамжин /шалиглан завхаарч/ эзнээсээ эхлээд иргэнээ хvртэл жаргалыг хичээснээр эдийн амтыг олж /эдийн шуналтай болж/, тийнхvv эдийг эрж бvтээхэд цєм зальхай зусрыг гол болгон, иргэн нь эзнээ vзэхгvй, эзэн нь иргэнээ єршєєж чадахгvй, завсарт нь зальхай тvшмэл завшааныг олж, дээшихийг мэхлэн доошихыг мєлжсєєр, эзэн нь мєхєхєд хvрээд, иргэн нь хорсож урвахад хvрчээ“ гэсэн шинжлэх ухааны vндэслэл бvхий энэ дvгнэлтийг Монгол улсад бодитойгоор буй болсон нийгэм, улс тєр, эдийн засгийн хямралтай харьцуулж Та болгоон соёрхоно уу?

Хvссэн ч хvсээгvй ч бодитойгоор vйлчилдэг орчлон хорвоогийн жам ёс гэгдэх хvний сэтгэл оюунаас vл хамаарах ертєнцийн хvчний /энергийн/ vйлчлэлийг мэддэггvй, мэдэхийг ч хvсэхгvй болсноор биеийн эзэн болох сэтгэл нь мунхагийн харанхуйд орж хvний баримтлах тvгээмэл Ёсыг ч баримтлахаа больж хvн бvр дур зоргоор авирлах болсныг тархины хоосрол буюу тураал, сэтгэл, оюуны хоосрол гэнэ. Энэ хоосрол бол хvний биеийг болон улс орныг хямрааж улмаар мєхєлд хvргэх vндсийн vндэс нь болдог юм.
Баялгийг бvтээх буюу эсвэл олж хэрэглэхийн тулд байгаль нийгэмтэй харилцаж хєдєлгєєнд орохдоо Хvн алдсан энергээ нєхєж чадахгvй болсон нєхцєлд чємгєє дуустал турж эцэн зєвхєн яс, арьс болон vлдэхийг чємєгний хоосрол гэнэ. Энэ хоосрол бол хvнийг vхvvлж, тєр улсыг мєхєєх аюул мєн.

Зарим эрдэмтдийн Монгол хvн оюуны хомсдолд, тархины тураалд орж байна, Монголд Хvн-робот, Хvн-хаягдал /хог/ гэсэн хоёр тєрлийн амьтас л голдуу байна гэж бичсэнийг уншсан Монгол хvн бvхний сэтгэл зовохгvй байхын арга алгаа. Энэ бол гvтгэлэг доромжлол ч биш бодит vнэний хувь бий гэдгийг булзаж бултахгvйгээр хvлээн зєвшєєрч иргэн бvр оюуны хоосролоос тvргэн гарч хvний ёсоор хvн болон тєлєвшиж баялгийг бvтээж амьдрахаас єєр арга зам байхгvй гэдгийг ухаармаар байна.

Чингэс хааны “Би 13 наснаас цэрэг байгуулж эдvvгээ 66 нас хvртэл явж дєрвєн єнгє таван харь улсыг цєм олж алба бариулав. Надад гэмших гомдох зvйл vсний тєдий ч vгvй... Тvшмэд сайд ч хичээн зvтгэгтvн. Хотол улсыг хичээн хамгаалж хорт мууг сайтар зас..”, ”Би бусдыг зэр зэвсгийн хvчээр бус оюун ухаанаар дагуулан нэгтгэсэн юм.” ”Миний vрс нэг тэргvvнтэй, нэг сэтгэлтэй явагтун.” гэж захиж сургасан захиас сургаалуудыг мєхєс би эргэн санаж 2008 оны 6-р сард хууль санаачлах эрхийг нь хvндэтгэж Монгол улсын ерєнхийлєгч, ерєнхий сайд, БСШУ-ны сайд нарт

1.Удам судрыг нь судлаж байж хvнтэй гvнзгий танилцаж итгэл хvлээлгэдэг Монголын сайхан соёлт харилцааг сэргээж хvн бvрийн боловсорч тєлєвшсєн тєлєвшлийг илэрхийлэгч толь болох “Удам судар мину” номыг иргэн бvр єєрєє єєрийгєє ба єргєє гэрээ, улс орноо хєгжvvлэхийн тєлєє хийж бvтээсэн бvтээлээрээ, дэвшvvлсэн санал санаачлагаараа, vйлдсэн бодит vйлдлээрээ, бусадтай харьцдаг ачлалтай сайхан харилцаагаараа урлан бvтээж ураг тєрєлдєє, улс нийгэмдээ євлvvлэн vлдээж vеийн vед дээдлэн хvндэтгэдэг болгоё.
2.Одоогийн мєрдєж буй Монгол улсын боловсролын тухай хуулийг бvх нийтийн боловсролын хууль гэж нэрлэе.
3.Их засаг хуульд “Vл харгис. Vнэнч шударга. Цэгц журамтай. Эрдэм гvн. Билэг хурц хvнийг эрхбиш сайшаан хvндлэх хэрэгтэй” гэж хуульчилсан заалт бол боловсролын тєвшинг тогтоох цогц vзvvлэлт мєн учраас энэхvv vзvvлэлтийг бvх нийтийн боловсролын таван талст Эрхэм зорилт болгон хуульчлая.
4.Монгол ухаан бол шинжлэх ухааны бvрэн vндэстэй гэдгийг баталгаажуулж орчлон хорвоогийн жам ёс гэгдэх Мєнх тэнгэрийн хvчийг /энергийг/ vзэгдэл юмстай харилцахдаа хvн бvр баримталдаг судлах vндсэн асуудал /онол/ гэж хуульчлая.
5.Чингэс Хааны vеийн vед дагаж яваарай гэж захиж сургасан “Есєн эрдэм”-ийг хvн байхын хууль хэмээн хуульчилж бvх нийтээр мєрдєж заншил болгоё гэсэн саналуудыг єргєн барьсан юм.

Эдгээр саналуудад єгсєн хариуг товчлон авч vзвээс:
Ерєнхийлєгчийн тамгын газрын 2008.09.05-ны єдрийн А/994 тоот албан бичигт БСШУ-ны сайд Н.Болормаа танаа. Иргэн Лхагважавын Єргєдєлд дурдсан дээрхи саналуудыг судлаж хариу єгнє vv. Зохион байгуулалтын албны дарга М.Мэндбилэг гэжээ.

Энэ бичгийн хариу болгож БСШУ-ны сайдын 2008.09.22-ны 2/5628 тоот бичигт Иргэн М.Лхагважавын єргєдлийг судлан vзэж, дараах хариуг єгч байна.
Тус яамнаас Монгол удам, угсаа гарвалын талаарх асуудлаар Хvн судлалын тєвд хандаж, хамтран ажиллахыг зєвлєсєн 2008.08.15-ны єдрийн 5/4786 тоот албан бичгийг ємнє М.Лхагважавт хvргvvлсэн байна. /Энэхvv албан бичигт Угийн бичиг хєтлєх vлгэрчилсэн загвар”-ыг боловсруулах судалгааны ажилд хамтран ажиллах асуудал байгууллага, хувь хvмvvст нээлттэй байгаа тул тус тєвд хандана уу. Жич: хувийг Хvн судлалын vндэсний тєвийн захирал Ж.Батсуурьт хvргvvлэв. Соёл урлагийн газрын дарга Г.Эрдэнэбат гэснийг хvлээн аваад мєхєс би Хvн судлалын vндэсний тєвийн захирал Ж.Батсуурьтай уулзаж санал солилцоход Угийн бичиг бол генетикийн асуудал учир тvvнийг тvvх, соёлтой хутгахгvй цэврээр байлгана гэсэн юм/

Чингис Хааны Их засаг хуульд заасан заалтыг одоо vйлчлэж байгаа органик хуулиудад тусгаж хэрэгжvvлэх нийгмийн хэрэгцээ, шаардлага хэдий байвч шууд утгаар нь хуулийн зvйл, заалтыг найруулж єєрчлєх болмжvй юм. гэж БСШУ- ны сайд Ё.Отгонбаяр хариу єгсєн юм.
Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын 2008-10-06-ны єдрийн хэг/2103 тоот албан бичигт иргэн М. Лхагважав, Монгол улсын ерєнхий сайд С.Баярт хандан vнэтэй санал бичиж ирvvлсэн танд талархал илэрхийлье. Таны саналыг бид дэмжээд Боловсролын тухай хуулийг боловсруулсан ажлын хэсэгт уламжиллаа. Тэргvvн дэд дарга Ш.Солонго гэжээ.

Хvнийг ачлалтай /энэрэнгvй/ иргэн болгон тєлєвшvvлье гэж дэвшvvлсэн саналууд минь БСШУЯамны хэмжээнд боловсрогдож улмаар хуулийн заалт болон шийдвэрлэгдэнэ гэж итгэсэн мєхєс би дэвшvvлсэн саналынхаа учир утгыг илэрхийлэх гэж 2008 оны 8-р сараас эхлэн БСШУ-ны сайдтай биечлэн уулзахыг олон удаа хvссэн ч хvлээн аваагvй бєгєєд тус яамны шинэ, хуучин дэд сайдууд, тєрийн нарийн бичгийн дарга, бодлого зохицуулалтын газрын дарга, бага дунд боловсролын газрын дарга, соёл урлагийн газрын дарга нар болон ажил хариуцсан тvшмэлvvд тус бvртэй 1-ээс 4 удаа уулзсан боловч тэд асуудлаас зайлсхийж бие бие рvvгээ тvлхэж бултан бид анхааръя, судалъя гэхээс єєр оновчтой хариу єгєєгvй юм.

13-р зууны vед цогцлон байгуулагдаж хєгжин дээшилж байсан дэлхийн хаант Хєдлєхvйн дээд Хєх Монгол Улсын Их Засаг хуулийн зарим гол заалтуудыг сэргээн хуульчлах саналыг БСШУЯам vл тоомсорлон одоогийн мєрдєж буй органик хуульд тусгах боломжгvй гэж хариу єгсєн нь Монголын ард тvмэн бид “тvvх соёлоо нандигнан євлєнє” гэж vндсэн хуулиараа тунхагласан тунхаглалыг ноцтой зєрчсєн тєдийгvй дэлхийд байгаагvй, байж ч болохгvй “Хааны хууль” гэсэн ухагдахууныг шинээр томьёолох болсонд гvнээ харамсаж байна.

Монгол гэдэг нэр vгийн утгыг зєв ойлгоогvй хvн Монголоо гэх сэтгэлгvйдэж сайхан Монгол орноо гэрэл гэгээгvй харанхуй хар хонгил гэж, Эх орноороо бахархах учиртай баялгийн дээд баялаг болох Монгол ухааныг амьдрах хар ухаан гэж гутаан доромжилдог болсны vндсэн шалтгаан нь Монгол гэдэг нэр vгийг “Vхэр, Солио євчин” гэх мэт янз бvрийн утгаар тайлбарлах болсонтой шууд холбоотой бєгєєд энэ нь Эх орноо гэх ухамсар сэтгэлгээ бvрэлдэн тогтоход саад бэрхшээл учруулж байна гэж мєхєс би vзэж Монгол гэдэг vгийн талаар шинжлэх ухааны бvрэн vндэслэлтэй тайлбар гаргаж нэгдсэн нэг ойлголттой болгож єгєх саналыг БСШУЯамд тавьсан боловч хариу гэхээр тодорхой юм мэдрэгдэхгvй байгаад их эргэлзэж бас гутарч явнаа.

Бидний євєг дээдэс хvнийг тєлєвшvvлэхдээ “Vндсээ мэдэхгvй бол амьтан лугаа адил. Угсаа гарвалаа танихгvй бол мал лугаа адил. Тvvх соёлоо мэдэхгvй бол сохор номин лугаа адил. Язгуур эрх ашгаа сэрж сэтгэхгvй бол ховдог гахай лугаа адил болно“ гэсэн зарчмыг хатуу баримталж байсныг хэрвээ адгуус амьтан болох л гээгvй юм бол сэргээж амьдралд хэрэгжvvлэх шаардлагатай байгаа юм.

Доктор А.Цанжидаар ахлуулсан эрдэмтэн мэргэдийн бvтээсэн Монголын нууц товчоо номын 1-р бvлгийг авч vзвээс

Монголын нууц товчоо / 1946 оны хэвлэл/ 1-р зvйлд Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтлэж ирээд Онон мєрний эх Бурхан халдуун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хєвгvvнийг тєрvvлжээ. гэсэн єгvvлбэрийн Бєртэ-чино гэсэн бодит хvний нэрийг Бєртэ чоно болгож, Марал Од шиг гялалзан харагдах vзэсгэлэн тєгєлдєр эх хvн гэсэн єргємжлєлийн утгыг Хоо овогтой марал Буга болгон єєрчилснийг гадаад дотоодын ямар ч хvн уншаад Монголчуудын vvссэн язгуур vндэс нь Чоно, Буга гэж ойлгох болсонд харамсахын дээдээр харамсаж, торонд орж зовж байгаа чоно, бугын зургийг хараад Монголчууд ийм болох бий гэсэн айдас тєрж байна. 4-р зvйлд Монголчуудын євєг дээдэс гурван нvvдлийн газрыг харах бvлгээ гэснийг гурван нvvр газрыг харах бvлгээ гэж єєрчлєн Монгол хvн алсыг харах чадваргvй, хараа харалган гэж бичсэн нь бусдын доог тохуу болсон тєдийгvй та, удмаа дагаж чоно, буга шиг амьдар гэж хэлэхээс ичиж эмээх боллоо.

Мал тєллєж уураг сvv гарч идээ дэлгэрэх сарыг цагаан сар гэж нэрлээд хаврын тэргvvн сарын шинийн нэгний єдрийг 1217 онд тэмдэглэж Чингэс хаан “Нярайгаас эс унан нэр эс єгєєд, хэвлийгээс эс унан гэгээнийг эс vзвээс хэний шинийг шинэлэх вэ? Хэний нэрийг нэрлэх вэ? Vvсгэсэн эцгээ олж, эрхэлсэн эхээ таньсан нь хvн тєрєлхтний дээд жаргал, дээд баяр болой. Vvнээс хойш та эцгээс vvдэж, эхээс тєрсєн єдрєє баясгалангийн ёсоор таваг таваглан хуримлан жаргаваас зохино” гэж айлдсаныг баримтлан шинийн нэгний єдєр ураг тєрлєєрєє цугларч ахмадуудыг єргєн хvндэтгэж, нялхасыг баярлуулан баясгаж, ураг тєрлvvдийг танилцуулж, тэргvvний хvмvvсээ тодруулан дэмжиж, саар мууг цээрлэж засахыг зєвлєлдєж, ядангийг тэтгэн дэмжихээр тохиролцон шинэ жилдээ єєдлєн дээшлэхийн ерєєл єргєж тэмдэглэдэг тvvхэн уламжлал байсаар байхад vvнийг Монгол улсын оюун ухааны тєв болсон БСШУЯам vл тоомсорлон нэгдсэн нэг тодорхой шийдвэр гаргахгvй байгаагаас болж жил бvр хийдийн хамба лам нар, зурхайч тєлєгч нар, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр цагаан сарын шинийн нэгнийг шашны баяр мэтээр тайлбарлан ядахдаа шинэлэх сар єдрийг буруу зєрvv товлож цэц булаацалдан vр дvнгvй маргалдаж, бизнесийн зорилго бvхий цаг тооны янз бvрийн бичиг хэвлэгдэн гарч, хvний єнгє тєрхийг vзэх зурхайч, мэрэг тєлєгч нар олширч тvvнд vзvvлэх ба заслалын ном уншуулах єргєл барьцын хэмжээ нэмэгдэж бэлтэй цєєнх нь бялхаж цалгиж байхад, бэл муутай даржин тарчиг олонх нь учраа олохгvй бужигнаж єлєн зєлмєн тєдийгvй зарим нь хог ухаж, хоосон хонож байгааг хараад нvд хальтрах болсон юм.

Монгол улсад тєрєєс баримтлах гvн ухаан /философи/ байхгvй, хvний баримтлах Монгол суртал /хvн байхын хууль болох ёс суртахуун/ байхгvй болсон нь Монгол улсын тархи хоосорч байгаагийн баталгаа мєн гэж vзвэл, олон улсын судалгаагаар Монгол улсын хvн амын 80 гаруй хувь нь ядуу гэж тогтоосныг Монгол улсын чємєг хоосорч байгаагийн баталгаатай баримт мєн гэж vзвэл Монгол улсад мєхєж сєнєхийн аюул тулгарч байна гэсэн дvгнэлт гарч болох байна.

Цогцлон байгуулагдаж байсан дэлхийн хаант Монгол улсын Их Засаг хуулийн 3-р зvйлд “Хєвгvvн нь эцгийн сургаалыг vл авагсад, Дvv нар нь ахмадын ятгалгыг /зєвлєлгєєнийг/ vл сонсогсод, Эр нь гэргийгээ сэжиглэж, гэргий нь эрээ эсэргvйцэгсэд, Эрс нь гэрлээгvй гэргийгээ /эмэгтэйчvvдийг/ доромжилж, охид нь ураглаагvй эрээ гадуурчлагсад, Ахас ихэс нь багачууд хvvхдээ vл хамааран, хvvхэд багачууд нь ахас ихэсийнхээ хамаарлыг vл дагагсад. Эрхэм ноёд нь ураг тєрлєє дотночилж, vл таних хvмvvсийг гадуурчлагсад, Баян эрхэм гэрийнхээ хувийн хєрєнгийг нарийлж /хэмнэж/ албаны эдийг /хєрєнгийг/ хонжигсод /завшигсад/ эрхбиш худал хуурмагийн замд орж, хулгай дээрэм болох бєгєєд єргєє гэр доройтож, тєр улс мєхєн, дайсны ємнє ялагдах болмой. Эдгээр муу зvйлсийг хориглотугай хэмээн чанга сэрэмжлvvлсvгэй. Тэрчлэн ноёд, тvшмэд, цэрэг байлдагч жич хєтєч зарц хvртэл тус тусын тушаалаа /vvрэгт ажлаа/ гvйцэтгэн чадваас мєнх тэнгэрийн хvчин доор их vйлс бvтэх ажгуу. Євєл зундаа нvvдлэн малжваас мал тарган, идэш элбэг, цэрэг хvчирхэг болмой. Тиймээс миний сургаалыг мянган онд хувиралгvй, тvмэн vедээ єєрчлєлгvй ургийн ургаараа мєрдєн журамлатугай” гэж хуульчилсныг 800 жилийн ємнєх 13-р зууны хоцрогдсон сургаал гэж ад vзэхгvйгээр хуулийн заалт болгон баталгаажуулж єргєє гэрээс эхлэн тєрийн дээд байгууллага хvртлэх бvх шатанд шуурхай хэрэгжvvлж гvйцэтгэлд нь хяналт тавьж зєрчигсэдэд хариуцлага хvлээлэгдэг тогтолцоонд шилжин орохгvйгээр хvнийг ачлалтай /энэрэнгvй/ иргэн болгон тєлєвшvvлж хэзээ ч чадахгvй.

Тvvх соёлоо мэддэгvй атлаа мэдэмхийрдэг, мэддэг атлаа vеээ єнгєрєєсэн юм гээд vл тоомсролдог сэтэлгээний Би гэдэг євчнєєр ураг тархи нь хордсон хvмvvсээс баялгийн дээд баялаг болсон Монголын сайхан оюун ухааныг, ёс суртахууныг хамгайлахын тєлєє иргэн бvр сэтгэл нэгдэж тэмцэхгvйгээр сайхан Монгол орноо цогцлон байгуулагдаж бvхий дэлхийн Монгол улс болгон хєгжvvлэх боломжгvй юм даа.

Сонгино хайрхан дvvргийн 18-р хорооны иргэн М. Лхагважав

Хас Монголчуудын өвөг шүтээн!

2009-04-03T01:57:00.000-07:00

Хас Монголчуудын өвөг шүтээн!

2009-04-03T01:53:00.000-07:00

Хас тэмдгийг харахаар одоогийн хүмүүс шууд Хитлерийн (Hitler) Германийг төсөөлдөг.
Юуны учир Хитлер Монгол хасыг авсан байж болох вэ?
Монгол үндэстний хасыг Германы рейх зээлдэн авч улмаар хас бэлэгдлийн нэр төр, утга учирт сэв суулгасан.
Гэвч Монголчууд бид өвөг шүтээн болох хасынхаа шавхагдашгүй нарийн учрыг ухан мэдэж, сэргээн хэрэглэх нь зүйтэй мэт.
Хас мөнх хөх тэнгэрийн оньс,бат бэхийн бэлэгдэл,орчлон ертөнцийн үүслийн бэлэгдэл,мөнхийн хөдөлгөөний бэлэгдэл ,саруул ухаан сүр жавхлангын бэлэгдэл юм. Хэн хасыг тахиж шүтсэн бүхэнд асар их хүч,энергийг төвлөрүүлдэг,мөн түгээж байдаг.
(Энэ тухай Ч.Эрдэнэ. Их Гурвалжин номноос уншина уу!)
Орчин үед ч мөн Монголчууд хас бэлэгдэлийг компани,банк дэлгүүрийнхээ тамга,эмблемд хэрэглэж ач тусыг нь хүртсээр байна.Жишээ нь.Монгол газар,Худалдаа хөгжлийн банк,Хас банк гэх мэт.
Германчууд ч мөн хасын ид,хүчийг ашиглаж маш их хэмжээний цэрэг хүч ялалтыг олсон нь түүхэн үнэн. Гэвч тэдний явуулж хийсэн дайн нь мөнх хөх тэнгэрийн таалалд нийцээгүй учир гэсгээгдсэн билээ.
Германчууд хасыг авсны учир гэвэл, тэд Германы өвөг дээдэс аричууд Их говьд оршин амьдарч байгаад гэнэтийн нэгэн их сүйрлийн улмаас цацагдан тарсан, тэгээд уугуул нутгийнхаа бэлэг тэмдгийг авах ёстой юм, хас тэмдэг нь Германы язгуур үнэнийг илэрхийлнэ гэсэн эртний домогт үндэслэн үйлдсэн билээ.

Жинхэнэ үнэн нь гэвэл Германы өвөг дээдэс готууд нь хүннү нар манай эриний эхээр баруун зүг дайлан нүүхэд холбоотон нь болж угтан учрах үедээ тэднээс хас тэмдгийг бас бус соёлын өвийн хамт мэдэж авсан юм.
Хуучин баруун гэгдэх Германы Мюнцингемд Атиллагийн хөшөөг аричууд босгосон нь бас учиртай.
5-р зууны үеэс Атилла Рейн мөрний хөндийд довтлох үедээ нас барсан газар нь онголсон алтан хайрцагт шарилыг одоо эрж хайсаар байгаа нь тодорхой.

Баруун зүг нүүн одож замхарсан Хүннү гүрний нэгэн хэсгийн ул мөрийг тодруулах нь манай түүхийн ухааны нэг чиглэл байлтай.
Яагаад Халимагууд дэлхийн 2-р дайнаар Германд есөн цагааныхаа бэлэгтэй очсон юм болоо гэсэн асуултын хариу одоо нэгэнт хас бэлэгдэлтэй шууд холбоотойг баталсан.(Монгол угшилтай Халимагууд өвөг шүтээн болох хасыг хараад сүрдэж шүтэж Халимагийн ...дугаар морьт дивез Германчуудад өөрсдийн хүслээр бууж өгч байсан)

Саяхан Цүрэмийн Мухар “Торгуудын их нүүдэл” номдоо: Турван улсын Ойрадуудын дундаас эрэлхэг баатарлаг хүмүүсийг сөргөлдөж байсан 2 талын аль алинаас нь нэрлэж болно.

1943 оны өвлийн И.В.Сталины уур хилэнг, Халимагууд дотроос Германы цэрэгт сайн дураараа орж, Зөвлөлт засгийн эсрэг “урвасан” хэд хэдэн тохиолдлоор тайлбар өгч болно. Дэлхийн II дайны үед Халимаг АССР нь Ижил мөрний Германы АССР-тэй хил залган байв.
Хитлерийн цэргүүд ойртон дөхөх үед германууд ялангуяа Халимагийн ард түмний нөхөр хэмээн тооцогддог байсан, монгол судлаач герман үндэстэн Николас Поппе халимагуудын зарим хэсгийг III рейхийн талд орох нь зөв хэмээн итгүүлж үнэмшүүлж амжжээ.
Халимагууд Хитлерчуудыг есөн цагаан бэлэг барьж угтсан юм. Үүнд Фон Паулюс ихэд баясан, халимагт тусгаар тогтнол амлахын сацуу, Хитлерийн армид Халимагийн легион бий болсон юм. Энэ үед олон халимагууд гадаадад дүрвэн гарч Франц, Америк хүртэл тархжээ.
-1922 онд Зөвлөлтийн Горьный Алтай буюу Алтайн уулын БНУ-ын далбаа нь хас тэмдэгтэй байжээ. Мөн Уст Ойрадын буриадууд, Агийн буриадууд далбаан дээрээ хас тэмдэгтэй байжээ.
-2009 оны 3-р сарын 6-ны өдөр Хас судлаач, түүхч Мөнхөөгийн Энхпүрэвээс морин хасын талаар сонирхсон юм.
Завхан аймгийн Сонгино сумын нутагт байгаа Буган чулуун хөшөөн дээр дөрвөн морины толгой зангидсан морин хас байдаг. Уг морин хасыг энерги хуримтлуулагч гэж тайлбарласан байна лээ.
Хас бол Монголчуудын оюун санааны язгуурт бүтээл мөн бололтой. Хас нь монголчуудынх болохыг социалист цаг үед харж үзээд үнэмших нь байтугай тэр тухай эргэцүүлж бодох ч сөхөө олгодоггүй байлаа.

Тэр нь А.Хитлерийн, фашизмын бэлэг тэмдэг гэж ойлгуулдаг, ер нь орчин ертөнцийг хар, цагаан хоёрхон өнгөтэй мэт сурталчилдаг, хүмүүний хорвоог эсвэл манайхан, эсвэл дайсан хэмээн хоёр л хуваадаг байв. Өөрөөр байж болохгүй ийм л цаг үе байв даа. Хас нь фашизмын бэлэг тэмдэг гэсэн болохоор дайсных.

Германчууд fasio -эв нэгдэл,цогц үзэл гэсэн үгнээс гаралтай фашистууд,nation -үндэстэн гэсэн үгнээс гаралтай үндэстний үзэлтнүүд билээ.
Хэрэв эдгээр үгс үнэхээр ийм л утгатай бол бид ч бас Эв нэгдэлийг эрхэмлэгч үндэстний үзэлтэнүүд билээ.Үндэс угсаагаа эв нэгдэлээ гэсэн үзэл санаа ягаад муу байх билээ!!!

Монгол нутгийн хаа сайгүй л түүний дотор Дархадад ч хас тамга тэмдгийн ул мөр, гэрэлт дурсгал олдож, Монголынх гэдэг нь нотлогдсоор байна.

195о онд АКед.Б.Ренчин гуай хойд цэнхэрийн агуйгаас наран хасын дурсгал болох эх сурвалж олсон .Энэхүү хаданд сийлж үлдээсэн хас тэмдэг чулуун зэвсгийн үед хамаарах буюу одоогоос 35,000 жилийн өмнөх болох нь батлагдсан.Мөн 1921-25 онд байсан Монголын анхны долларт Хас байдаг.! 1959 он хүртэл Монголчууд Хас их бэлэгдэлээ тамга,тэмдэг,албан газар байтугай гэр ахуйн наад захын хэрэглэлдээ ч хэрэглэж байсан.
Дөнгөж хас шүтээнтэй Германчуудтай байлдаж дууссан Оросын нөлөөгөөр хасбуу тамгануудыг хэрэглэхийг хориглож,хас тамгатай бүх малыг устгаж,нядлаж эхлэснээс хойш олон жил хас бэлэгдлийг кино,түүхийн сурах бичиг, сонин сэтгүүлээр аль муухайгаар сурталчилсан билээ.Түүхээ мэдэхгүй тархиа соц нийгмээр угаалгасан хүмүүст буруу өгөх аргагүй билээ.
Та бүхэн хасын тухай бүүр ихийг мэдэхийг хүсвэл Ч.Эрдэнэ.Их Гурвалжин номыг уншаарай.

Хятадын их түрлэг

2009-03-11T07:38:00.000-07:00

Бид Монголд байдаг Хятад иргэдийн тухай их тэмцсээр ирсэн билээ.Тэгвэл бидний хойно байгаа Орос их гүрэнд хятадууд хэмээх газрын бэтгэнүүд хэрхэн гай болж талаар энэ нийтлэлээс уншаарай!

Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн хэвлэл мэдээлэлд байнга гарах болсон "Хятадын түрлэг" хэмээх сэдвээр Оросын "Известия" сонинд нийтлэгдсэнийг сонирхуулж байна.

Орост хэдэн хятад хүн байгааг хэн ч мэдэхгүй гэнэ. 2004 оны хүн амын тооллогын тайланд "Оросын нутаг дэвсгэрт байнга оршин сууж буй хятад иргэн 35000 орчим. Орж, гарч байгааг нь оролцуулбал 200 000″ гэж дурьджээ. Тус улсын Дотоод хэргийн яамны мэдээгээр "400-700 мянган хятад иргэн Орост байнга оршин суудаг гэнэ. Баттай эх сурвалжаас мэдээлж байгаагаар 3-12 сая хятад хүн Орост амьдарч байгаа ажээ. Тэднээс алс Дорнодод амьдарч буй хятадуудын тэн хагас нь хууль бус цагаачид гэнэ. Тийм хүмүүс 30 хоногийн жуулчны визтэй орж ирээд эх орондоо буцдаггүй байна.

Саяхан Хабаровскийн хязгаарын Дотоод хэргийн газрын цагаачдын асуудал эрхэлсэн тасгаас хотын хогийн цэг дээр хууль бус цагаач хятадуудыг хоморголон барих ажиллагааг зохион байгуулсан байна. Хятадууд хогийнхны гол өрсөлдөгчид учраас тэднийг нутгийн иргэд дуртайяа барьж өгдөг ажээ. Хятадууд хуванцар, нийлэг савуудыг Хятад уруу ачуулдаг юм байна. Энэхүү ажиллагааны хүрээнд баривчилсан хүмүүсийн дотор бичиг баримттай хятад хүн нэг ч байгаагүй гэнэ.

Мөнгө өгчихдөг болохоор цагдаа нар өршөөчихдөг

Хабаровскийн хятадууд "Али" нэртэй зах дээр наймаа хийцгээдэг. Эндхийн бараг бүх хүн хууль бус цагаач хятад иргэд ажээ.

Муха, Колян, Серега хэмээх гурван эр өдөр алгасахгүй эр барьж авах юм бол тэдний нэг нь ч эсргүүцэхгүй, шууд л мөнгөө гаргаж өгнө. Муха, Колян, Серега гурав хятадуудаас их мөнгө авдаггүй, зөвхөн шар айрагны мөнгө л авдаг гэнэ. Тэд "Китабой" гэсэн бичээстэй цамцаар гоёдог ажээ. Тэднээс гадна хятадуудыг айлгадаг хүмүүс бол цагдаа нар. Тэд хятадуудыг барьж аваад "бичиг баримтыг нь шалгана." Мэдээж бичиг баримттай хятад гэж байхгүй. "Бичиг баримтаа үзүүл" гэхээр нь мөнгө гаргаад өгчихдөг ажээ. Цагдаа нар шууд аваад л хармаалчихна. Зарим тохиолдолд л бичиг баримт нь дутуу байвал нэгжиж байгаад "гүйцэд шалгадаг" ажээ.

Хятадаас өөр хэнтэй суух вэ

Жан Сюпин гэдэг хятад эр Камышевка тосгонд жижигхэн зоогийн газартай. Орос нэр нь Коля. Эндхийнхэн хятадуудад сайн гэж жигтэйхэн аж. Байшин барьж төвхнөхийг нь хүртэл зөвшөөрдөг ажээ. Колягийн зоогийн газрын иэсэнд 75 хоолны нэр байна. Хамгийн үнэтэй нь гахайн рулька. Кг нь 200 рубль. Алс Дорнодын оршин суугчид Зөвлөлтийн үеийн хоолны цэсээс салж, гахайн чих, шарсан хүр хорхойн үүр, далайн хясааны зууш зооглож сурчээ. Женя Вербицкаяагийн нөхөр нь /хятад нэрийг нь Ван Найцунь/ Игорь гэдэг орос нэртэй ажээ. 250 га ногооны газартай, тариалангийн улиралд 40 хятад хөлсөлдөг "их rap" гэнэ. Тосгоны захиргаа нутгийн хүмүүсийг ажиллуул гэж шахах боловч тийм боломжгүй. Хэнийг хөлслөх юм бэ, нэг ч эрүүл" орос байхгүй гэж Женя хэлсэн . Хятад зарц нар хавар эрт ирээд ногооны талбайд нүх ухаад л орчихно. Үүрийн гэгээнээс үдшийн бүрий хүртэл ажиллана. Дөрөвдүгээр cap гэхэд өргөст хэмх, доддугаар сард улаан лооль нь боловсорчихно. Сард 1000 рублийн хөлс авна. Дээрээс нь ургацаа хувааж авна. Хятадууд өөрсдийнхөө хувийг өөрсдөө борлуулна. Тэдний хөрш Наталья Вербицкая бас хятад нөхөртэй. Наталья Вербицкая "Хэнтэй суух юм бэ, Камышевкад эрүүл орос байхгүй, бүгдээрээ согтуу" гэсэн байна.

Хууль бусаар ажиллуулбал ашигтай

Приморийн хязгаарын Дотоод хэргийн газрын дарга хурандаа Виктор Плотников "Хятадын түрлэг"-ийн талаар "Бид хэдий чинээ боломж олгоно, тэд төдий чинээ түрэмгийлнэ. Алс Дорнодод ажил хийх хүн байхгүй учир хятадуудыг тэнд ажиллуулах хэрэгтэй. Ялангуяа тосгоныхон архи уухаас өөр юм хийхгүй байна. Гэхдээ хятад хүний ажиллах хүчинд нарийн хяналт тавьж, удирдах хэрэгтэй. Өнөөдөр Орост цагаачлалын бодлого байхгүй учир тэдэнд жолоо цулбуур алга. Үүний тулд хөдөө аж ахуйн ажилчдад нэг жил, барилгын ажилчдад хоёр жил хүртэл хугацаатай виз олгож, гаалийн татваргүй тээшийн хэмжээг 25 кг болгох хэрэгтэй. Гол нь хөдөлмөрийн бирж байгуулах хэрэгтэй. Нэг хятад бирж дээр хүрээд ирлээ гэж бодъё. Хаана ямар ажиллах хүч хэрэгтэй байгаа нь тэнд бичээстэй. Тариачин бол Амурзет тосгонд татвараа төлөөд ажил уруугаа явахад л боллоо" хэмээн хурандаа Плотников ярьж байна. Нэг хятад худалдаачин "Алс Дорнод та нарт хэрэгтэй учраас бид наашаа цуваад байгаа юм биш, та нарт хэрэггүй учраас л бид энд ирж байгаа юм" гэж хэлсэн удаатай гэнэ.

2005 оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар Хабаровскт 14839 хятад иргэн бүртгэгджээ. Хууль бус цагаачид үүнээс хэд дахин олон гэнэ. Учир нь хятад ажилчдыг хууль ёсоор хөлслөх ашиггүй, хууль бусаар бол ашигтай. Тэгээд ч хууль ёсоор хятад ажилчин авна гэдэг бүтэшгүй зүйл. Тухайлбал, 20 хятад ажилчин авъя гэвэл өргөдөл гаргаад 20 мянган рубль төлнө. Дараа нь Хятадын нутагт Оросын консулын газарт очно. Виз бүрдүүлээд Москвагаас зөвшөөрөл өгөхийг зургаан cap хүлээнэ.

Сайн хятад орж ирдэггүй

СюЭ Хуэйлинь бол Хятадын Суньфуйхэ тосгоны хүн. Тэр Бээжинд хуулийн ангид сурч, нийслэлд үлдэхээр төлөвлөж байжээ. Гэвч Тяньмэний талбайд болсон оюутнуудын бослогын дараа бодлоо өөрчилж, тосгондоо эргэж очжээ. Тэр үед Орос, Хятадын хилийн худалдаа дөнгөж эхэлж байв. Сюэ шөнө болохоор хуурамч "Адидас" спорт гутлуудыг машинд ачаад Оросын хил давж зардаг болов. Ганцхан шөнө 1500 долларын ашигтай ажилладаг байжээ. Хуульч мэргэжилтэй охзэтэн залуу үүндээ баярлах биш гутардаг байсан бөгөөд тунш нь түүний бизнесийг хаахад баярлажээ.

Тэрбээр одоо Владивостокт Хятадын тухай сонинг орос хэлээр, Оросын тухай сонинг хятад хэлээр гаргаж, хамгийн амжилттай ажиллаж байгаа хятад бизнесчдийн нэгболоод байгаа. Орос эхнэртэй, Оросын паспорттай. Сюэ "Хятадын байгалийн нөөцдууссан. Бид богино хугацаанд байгалиа цөлмөсөн. Хятад Алс Дорнодыг авралын тойрог гэж харж байна. Хятадын Засгийн газар дорвитойхон компаниудыг Орост нэвтрүүлэхийн тулд хангалттай давуу эрх эдлүүлдэг. Компаниуд ахидаггүй. Яагаад гэвэл, Орост төсөл хэрэгжүүлж эхлээгүй байхад мөнгөө хуваах зарчим үйлчилдэг. Тиймээс танайх уруу үндсэндээ жижиг гарын наймаачид хуурамч бараа зөөдөг юм. Ихэнх нь бичиг үсэггүй, бүдүүлэг тариачид. Би мод огтлох гэж, мэлхий барих гэж ирдэг хятадуудад дургүй. Гэвч энэ бол таслан зогсоох боломжгүй дэлхий нийтийг хамарсан үйл явц. Хятадууд бүх дэлхийг аймшигтай хүчээр түрж байна. Үүнийг зөвхөн зохицуулж л болно. Өөрөөр хэлбэл, Хятадын түрэлтийг Орост ашигтайгаар эргүүлэх ёстой" гэж ярьсан юм.

Хятадын талаархи дөрвөн өөр сэтгэлгээ

10 жилийн дараа Алс Дорнод хятад хүнээр дүүрнэ, тэгээд бүр Хятадынх болно. Алс Дорнодод одоо 10-12 сая буюу нутгийн хүн амаас хоёр дахин олон хятад байна. Хятадууд орос бүсгүйчүүдвй гэрлэн цаашдын их түрэлтийн суурийг бэлтгэж байна. Хятадууд нутгийн хүн амыг боолчилж, сохор зоос төлж байна гэон дөрвөн өөр сэтгэлгээ байна.

"Меркатор" шинжээчдийн бүлгийн удирдагч Дмитрий Орешкин "Хятад бол тогтолцооны аюулын эх булаг. Хятадын аюул гэж байгаа нь үнэн. Яагаад гэвэл, хотуудын хүн ам Оросынхоос 10 дахин олон. Гэхдээ энэ бол асуудлын зөвхөн гадаад тал нь. Хятадын гол аюул өөр зүйлд оршиж байна. Миний бодлоор Хятадын нийгэм гүнзгий, заилшгүи хямрал уруу дөхөж байна. Хятад улс байгалийн нөөцийг шавхах, туйлын хямд хөдөлмөр ашиглах замаар хөгжиж байна. Энэ хямрал ард түмний бослого, цуст харгислал уруу хальтирч болно. Үүний үр дагавар хөрш орныг ямар нэг байдлаар хөндөнө. Бидэн рүү сая сая дүрвэгчид дайран орж ирнэ.

Тэр үед өнөөгийн Хятадын эдийн засгийн түрэлт чихэр жимс шиг санагдах болно. Хабаровскийн хязгаарт хятадуудыг дарамталдаг. Амар мужид тэвчдэг, Приморт янз бүр. Гэхдээ хаана ч тэднээс айдаг" гзсэн юм. "Дорнын гүүр" сонинг эрхлэн гаргадаг Сюэ Хуэйлинь "Хятадад Хөх мөрөн гэж том мөрөн бий. Энэ мөрөн голдрилоо байн байн өөрчилж байсан учир эргээр нь оршин суудаг хүмүүс өөрсдийгөө хамгаалахын тулд далан барьдаг байлаа. Гэвч их мөрөн шороон даланг урсган одож, түвшин нь дээшилсээр ирсэн. Хүмүүс их мөрөн рүү айдсын нүдээр харж байна. Оросууд та нар Хятад уруу айдас дүүрэн нүдээр харж, хятадууд нэг л өдөр толгой дээр асгарна гэж бодоод байгаа нь үүнтэй адил" гэж ярилаа. Алс Дорнодын сонинуудын материалыг харвал "Хятадууд зэвсэггүй ч гэсэн маш аюултай", "Их ах бидэн рүү гараа сунгаж байна", "Владивосток Харбины дагуул хот болох уу", Хятадууд зочин юм уу, эзэн юм уу", "Шар аюул" гэсэн том гарчгуудтай.

Оросын сонин хэвлэлүүдэд "Бид цөөхөн, хятадууд олуул, тэд эх орондоо багтах зайгүй чихэлдэж байна, тэд өөрийнхөө газар нутгийг царцаа шиг мэрж, хамаг байдгийг нь цөлмөсөн, одоо манай онгон дагшин, ой шугуй, гол мөрөн, ан араатан, загас жараахайгаар баян нутаг уруу өлөн нүдээр ширтэж баича. Хоёр улсын хооронд хил хязгаар гэх юм бараг алга. Өлөн зэлмүүн хятадын хөл дор энэ хил юу ч биш" гэсэн утгатай зүйлс нийтлэгдэж байна.

Хар лууны эрэгт

Амар, Хар их мөрөн хоёр бол нэг л мөрөн. Хаанаас нь харахаас, аль нэр нь шалтгаална. Благовещенскийн талаас харвал Амар, Хэйхэгийн талаас харвал Хар их мөрөн. Энэ нь Хар лууны гол гэсэн үг. Урьд нь Благовещенскийнхэн энэ мөрний нөгөө эрэг рүү дээрээс доош хардаг байжээ. 20 жилийн өмнө тэнд ямар ч хот байсангүй. Өвсөн овоохой босгоод гаднаас нь шавардчихдаг тийм л тосгонууд байжээ. Олон жилийн дайсагналын дараа 1992 онд Хятад, Орос хоёр эвлэрч харилцан ашигтай худалдаа хийнэ гэж хилээ нээсэн байна. Ингээд л хятадууд хуурамч бараагаа ачаад мөрнийг гатлан ирж, буцахдаа мод, хаягдал төмөр, трактор, өргөгч цамхаг ачаад явдаг болсон. Тэр үеэс л нөгөө эрэгт хот байгуулж эхэлсэн байна.

Одоо Хэйхэгийнхэн Благовещенск рүү шил толь болсон 20 давхар барилгын цонхоор харж байна. Өргөгч цамхаг өдөр шөнөгүй ажиллаж хоттэлсээр. Хэйхэ хотын цаагуур хүрэн улаан нар шингэж үйлдвэрүүдийн яндангийн утаа тэнгэрт хар улаан луун хээ татуулж байна.

Хятад покер

Хятад бизнесчдийн бэлэглэсэн асар том гэрэлт самбар мужийн захиргаа уруу харжээ. Түүнд "Азын одыг шүүрээд ав, амархан шүү дээ" гэж бичсэн байна. Казиногийн реклам өдөр шөнөгүй асаалттай.

Благовещенск оол казиногиин хот. Хаалга үүд, хашаа хайс нь гэрэлд умбаж, казиногийн гадаа "Бэнтли" сойлттой. Покерын ширээнд хүрэхийн тулд автомат тоглоомын танхим дундуур явах ёстой. Тэнд дан оросууд байна. Харин Покерын ширээнд зөвхөн хятадууд ажилладаг. Хятадад мөрийтэй тоглоомыг хатуу хориглосон учир мянга мянган хятад хүн зугаацах зорилгоор жуулчны визтэй ирдэг байна. Гэвч өнгөрсөн жил Хятадын коммунист нам хятадуудыг гадаадад казино тоглохыг нь ч хоригложээ. Хэрэв баригдвал 10 жил гадаадад гарах эрхгүй болно.

Хятад хүн хятадаараа үлддэг

Хятадууд үй олноороо орос хүүхэнтэй гэрлэж эрлийз хүүхэд төрүүлэн оршин суух эрх авч, төрөл саднаа урин авчирч байна. Тэгэхдээ огт орожсдоггүй. Уссурийн хязгаарыг судлаач Владимир Арсеньев 1914 онд "Хятад хүн ороожино гэж бодохын ч хэрэггүй. Тэгвэл дэндүү гэнэн хэрэг болно. Христийн шашинд орсон хятад байдаг болохоос оросжсон хятад гэж байдаггүй юм. Амьдралын хэв маяг, зан заншил, дадал зуршлаараа хятад хүн өөрчлөгддөггүй" гэжээ.

Ингэхээр 10 жилийн дараа Алс дорнодчууд хятадаар ярьдаг болох нь. Амар мужийн Иргэний гэр бүлийг бүртгэх товчооны ажилтан эмэгтэй сурвалжлагчид ярихдаа өнгөрсөн жил 39 хятад орос хүн гэрлэлтээ бүртгүүлсэн. Тэднээс 38 хүүхэд төрсөн байна. Энэ жилээс ийм гэр бүлийг бүртгэхгүй байх бичигдээгүй хууль гарсан бөгөөд түүнийг тусгай албад хянаж байгаа ажээ.

Д.Гансүрэн: Их мөнгө зарсан сонгууль сөрөг үр дагавар авчрах нь тодорхой байсан

2009-03-11T07:15:00.000-07:00

Энд дараад уншина уу!

Хас гэж чухам юу юм бэ?

2009-03-11T07:00:00.000-07:00

Хас тэмдгийн хэрэглээ судалгаа их байдаг ч энэ тухай нийгэмд үнэн зөвөөр тайлбарлаж сурталчилсан нь цөөнхөн. Бид удахгүй хасын тухай маш сонирхолтой үнэн түүх,эх сурвалж, тайлбаруудыг тавих болно.

Хас гэж чухам юу юм бэ? Хас яаж үүссэн? Энэ хоёр асуултын хариуг...

Хойд Цэнхэрийн агуйн эх сурвалж дурсгалын хүрээнд хийсвэрлэгдэн биежсэн ертөнцийн эр, эм бэлгийн салангий хоёр дүрс тэмдэг нь цаашид хосмолын нэгдмэл бэлгэдэл үүссэх ёстой ба энэ замаар Хас үүсжээ.

Хас гэдэг үг Хос гэсэн үгнээс гарвилтай буюу Хас гэдэг нь Хосын Хос гэсэн санааг илэрхийлнэ. Хос гэсэн санааг Арга Билэг илэрхийлдэг. Арга Билэг бол эв нэгдлийг илэрхийлсэн байдаг.

Харин 2 Арга Билгийг нэгтгэвэл бидний хас үүсэх буюу Арга билгээс илүү хүчтэй тэмдэг үүсэж байгаа нь энэ.

Арга билгийг Эр эм гэж 2 туйлд авч үзвэл Эр бэлгийн тэмдэг ^ ийм байдаг. Энэ тэмдгийг цэрэг болон цагдаагийн зэргийг илэрхийлэхдээ ашигладаг шүү дээ. Харин үүний эсрэг V энэ тэмдэг бол эм бэлгийг илэрхийлсэн байдаг. Үүнийг сайн ажвал дээшээ харсан хундагатай адил харагдаж байгаа биз дээ. Өөрөөр хэлбэл Сав гэсэн утгатай. Этүгэн дэлхий хэмээх нэр томъёо нь мөн эндээс үүсэлтэй. Этүгэн гэдэг нь умай буюу сав гэсэн утгатай, энэ нь байгаль эхийн сав дэлхий гэсэн үг юм. За тэгэхээр энэхүү 2 тэмдгийг эр эм эр эм гэсэн дарааллаар өөр хооронд нь холбовол манай хас тэмдэг гарч ирэх болно.

Тавиад онд акад.Б.Ринчен бээр Ховд нутгийн Хойт Цэнхэрийн агуйгаас сурвалжлан олж нийлүүлсэн хадны зургаас хасын анхны хувилбарууд байжээ. Дурсгалын хүрээнд харьцуулан авч үзвэл мезолит-ийн (дунд чулууны)нас руу ихэд хэлбийнэ. Эндээс үзвэл маш эртнээс энэ тэмдэг үүссэн нь тодорхой байна.

Монголчууд хасыг зохиосон гэхээр яагаад монгол хүн ийм ухаантай байдаг юм бэ? гэсэн асуулт гарна. Хувь ийн сэтгэдэг. Суусан сэцэнээс Явсан тэнэг дээр гэдэг үг байдагдаа. Дэлхийн нийт ард түмнээс нүүдэлчид бусдаас арай давамгай байдаг тал харагддаг.
Эндээс үзэхэд нүүдэлчин амьдрал биднийг ингэж хөгжүүлдэг.
Нэг монгол айл нүүлээ гэхэд нүүж очсон газрынхаа нэр ус домог үлгэр бүх зүйлийг заавал мэдэж авдаг. Байгаль орчноо сайн ажиж маргаашийн өнгө төрхийг тодорхойлон аж байдалдаа зохицуулах гэх мэт олон хүчин зүйлс бидний тархийг цэнэглэж ирсэн.
Ялангуяа гярхай байдал нь. мянгаа малаа бүгдийнх нь зүсийг таньдаг..
Энэхүү гярхай байдал нь одон мичид, ертөнцийн зүй ажиглан харж мэдэж байснаас хасыг зохиосон болов уу?
Хас тэмдэг өөрөө нар зөв эргэх мэт хэлбэртэй. Дэлхий нарыг нар зөв тойрдог, хүний ДНХ ийн бүтэц нар зөв эргэсэн хэлбэртэй байдаг, тэнгэрийн заадас мөн нар зөв эргэсэн хэлбэртэй байдаг.
Физикийн ухаанд дискийг нар зөв эргүүлэхэд энерги хуримтлуулж буруу эргүүлэхэд энергиэ алдаж байгааг тогтоосон. Энэ бүгдээс Хас бол ертөнцийн хэлбэр юм гэж болно.

Хасын толиндох дүрс нар буруу эргэсэн хэлбэртэй гарна. Ихэнх хүмүүүс нар зөв нар буруу гэж ялгах шаардлагагүй. Зөв буруу гэх зүйлгүй. Нар зөв ч Нар буруу ч адилхан гэж.

.Европынхон энэ зүйлийг мэдэхгүй атал муудсан зүйл алга гэж нар зөвийг үгүйсгэдэг. Гэхдээ хүчний хувьд тэнцүү юм. Гагцхүү энергийн түвшинд ялгаатай. Бас дэлхий нарыг нар зөв тойрдогч нар буруу тэнхлэгээрээ эргэдэг. Эндээс Нар зөв дотор нар буруу оршдог буюу ерөнхий нь нар зөв юм.

Хас тэмдэгийг бурханы шашинд хэрэглэгддэг. Зарим бурханы цээжинд хас тэмдэг тавьсан байдаг. Хас бол Хосын Хос юм гэж. Нөгөөтэйгүүр 2 ширхэг арга билгийг нийлүүлсэн гэж. Арга билиг бол эв найрамдал гэсэн утгатай, харин хосмолжуулвал бат бэх гэсэн утгыг өөртөө буй болгоно. Энэ санаагаас Уг бурханыг мөнхөд оршино гэсэн утга оршихуй.

Их жанжин Сүхбаатар цэргүүддээ хас тэмдэг зүүлгэдэг байсан ч гэдэг. Германчууд Хас тэмдэгийг Фашизмын тэмдэг болгосноор нэгэн үе хүчирхэг явсан гэхдээ одоо хас тэмдэг нь фашизмын утга санааг илэрхийлэгч болсон. Үүнээс болж монголчууд хасыг орхиход хүрсэн билээ.

Монголын луйварчдын үнэн дүр төрх!

2009-02-05T09:39:00.000-08:00

Монголын луйварчдын үнэн дүр төрх! бичлэг баримт үзнэ үү!!! 2-р хэсэг Энд дарна уу!!!

Монголын луйварчдын үнэн дүр төрх! бичлэг баримт үзнэ үү!!!

2009-02-05T09:26:00.002-08:00

Монголын луйварчдын үнэн дүр төрх! бичлэг баримт үзнэ үү!!! Энд дарна уу!!!

Монгол улс тусгаар тогтносон улс мөн үү?

2009-01-31T23:54:00.000-08:00

Өнөөгийн Монгол улсын газар нутаг дээр хэдэн зуун мянган оны тэртээгээс өвөг Монгол үндэстэн оршин сууж,хүний хөгжлийн балар эрин зуунуудыг өнөөгийн шатанд гаргахад аугаа их соёл, сэтгэлгээний голомтын үүрэг гүйцэтгэсэн болой. Энэхүү эртний нутагт аж төрөгч хүн ардын хэдэн мянганыг дамнасан их нүүдэл одоо ч зогсоогүй агаад эртний их Хүн гүрнээс эхлээд дэлхийн эзэнт улс Монголын эрин хүртэл хүн төрөлхтний оюун сэтгэлгээний чиг хандлагыг тодорхойлсоор ирсэн билээ. Түүхэн Монгол нутагт аж төрөгч үндэстэнүүдийн цогцлоон байгуулсан улс гүрнүүд гадны нөлөөллөөс бус дотоодын эв нэгдэл,үзэл санааны ерөнхий чиг хандлага гажуудсан,эрх мэдэл ба ахуйн тансаглалын төлөөх өрсөлдөөн,тэмцэл,дотоодын урвагчдын үйл ажиллагаанаас доройтон өнөөгийн бидний үед ирсэнийг түүх гэрчилнэ. Энэ удаад зөвхөн ХХ зууны сүүлийн 20-иод жилд өрнөсөн эдийн засгийн бодлого үйл ажиллагаа,Монгол нутаг даяар болж буй байгаль,экологийн дайны тэргүүн фронт болсон ашигт малтмалын асуудал,хууль бус хуулийг дээдэлсэн! тогтвортой байдлын гэрээ гэгчийг хэрэгжүүлсэнээс үүдсэн гарз хохирол нь үндэстэний сэтгэл зүй,биологи болоод экологид хир хэмжээний сүйрэл авч ирсэн тухай бус,,Бороо гоулд”ХХК(Монгол-Их британи),,Цайрт минерал”ХХК(Монгол-БНХАУ) Оюу-толгойн орд дахь ,,Айвэнхоу майнз инк Монголиа” ХХК (Канад) гурвын жишээн дээр зөвхөн мөнгөн дүнгийн алдагдалтай,үндэстэний эрх ашиг,Монгол улсын эдийн засгийн тусгаар тогтнолын эсрэг үйлдэгдсэн үйлдэлүүдийн цөөн жишээ баримтуудаас нэн товч,албан ёсны тоо,баримтыг үндэслэн дурдах болно. Монгол улс нь сүүлийн 330 орчим жил бусдын хараат(Манж чин),Тоглоомын БНУ (ЗСБНХУ)-н хэлбэрээр явж ирсэн бөгөөд ЗСБНХУ-н бараг 16 дахь БНУлс гэгдэж асан үед ЗСБНХУ-н 100%-ийн хөрөнгө оруулалтаар Эрдэнэт УБҮйлдвэр,түүнийг дагалдуулан Эрдэнэт хотыг барьж байгуулан,уг ордыг ашигласны ашгийн 51%-ийг БНМАУ-ын засгийн газар,49%-ийг ЗСБНХУ авахаар тохиролцсон ба уг гэрээ өнөөг хүртэл хүчин төгөлдөр хэрэгжиж ,Эрдэнэт”УБҮ Монгол улсын төсөвт ихээхэн хэмжээний хөрөнгө оруулсаар байна. Гэтэл 1990 онд Монгол улс бүрэн утгаараа бусдын хараат байдлаас гарч улс төр,эдийн засаг,үзэл суртал,соёл,сэтгэлгээний хувьд бүрэн тусгаар тогтносон улс болохоо зарлаж дэлхийн олон нийт эл бүхнийг хүлээн зөвшөөрсөн атал сүүлийн 20-иод жилд хийгдсэн төсөл,үйл ажиллагаа нь Монгол улсын эрх ашигт,эдийн засгийн тусгаар тогтнолын эсрэг үйлдэгдэж буй нь Монгол улсын засгийн эрхийг чөлөөт! сонгуулиар олж авсан намуудын үйл ажиллагаанаас илэрхий харагдана.
Нэгэн зүйл:Бороогийн алтны орд: 1960-аад оны дунд үеэс БНМАУ-БНАГУ-ын хамтарсан геологи хайгуулын экспедици 20-иод жилийн үйл ажиллагааныхаа үр дүнд Сэлэнгэ аймгийн Баянгол сумын нутагт орших Бороогийн гол,Наран толгойн ордуудын нөөц,техник эдийн засгийн үндэслэлийг 50 тонн алтны нөөцтэй хэмээн тогтоосон байдаг.1998оны 7-р сарын 6-ны өдөр Монгол улсын засгийн газрыг төлөөлж сангийн сайд Б,Батбаяр(Баабар),, Бороо гоулд “ХХК-г төлөөлж ерөнхий захирал М.Наранбат нар ,Тогтвортой байдлын гэрээ” байгуулж гарын үсэг зуржээ.Уг гэрээ хийгдсэнээрээ Монгол улсад 500 сая долларын(600 гаруй тэрбум) хохирол учирсан ба энд тухайн байгаль орчин,хүн ам,экологид хир хор хохирол учирсаныг тооцоогүй болно,,.Бороо гоулд” ХХК-д зүгээр шахуу бэлэглэсэн, найр тавьж өгсөн 600 тэрбум төгрөгөөр өнөөгийн асар хүндрэлтэй асуудал болсон Улаанбаатар хотын утааны асуудлыг,нөгөө алдарт 40.000 айлын орон сууцны санхүүжилтийг шийдэх бүрэн боломж байсан бусуу?
Нэгэн зүйл:Төмөртэйн овооны цайрын орд: 1974-1979 оны хооронд БНМАУ-БНАГУ-ын геологичид хамтран геологи хайгуулын ажилд 10,9 сая шилжих рубль (доллар)зарцуулж 9,0 сая тонн 13,6 %агуулага бүхий цайрын хүдрийн нөөцтэй нь батлагдсан ордыг Монголын ,,Метал импэкс” ХХК 1997 онд эзэмших тусгай зөвшөөрлийг авч, БНХАУ-ын ,,Өнгөт төмөрлөгийн гадаад барилга,зураг төсөл” компанитай хамтран ашиглахаар гэрээ хийн ,,Цайрт минерал” ХХК-г байгуулсан:1998 оны 5-р сард Монгол улсын засгийн газартай БНХАУ-Монголын хамтарсан ,,Цайрт минерал” ХХК тогтвортой байдлын гэрээ байгуулж, гэрээ ёсоор ,,Цайрт менирал” ХХК нь эхний 5–н жилд багтаан 21 сая долларын хөрөнгө оруулалт хийх,хэрэв тогтоосон гэрээний хугацаанд энэхүү хөрөнгө оруулалтаа оруулж чадаагүй нөхцөлд Монгол улсын сангийн сайд гэрээг дангаараа цуцлахаар харилцан тохиролцсон байдаг.Гэтэл тогтвортой байдлын гэрээ байгуулагдсанаас хойш 7-н жил өнгөрөөд байхад ,,Цайрт минерал” ХХК 5,7 сая долларын хөрөнгө оруулсан байдаг юм. Энэхүү асуудал нь уг тогтвортой байдлын гэрээний 2.6-д зааснаар ,,компани нь энэхүү гэрээний 4.2 ,4.3-д заасан хэмжээ,хугацаанд хөрөнгө оруулахаар хүлээсэн үүргээ (ЗУРГАА) 6 сар хэтрүүлсэн тохиолдолд энэхүү гэрээ хүчингүй болсонд тооцогдоно” гэсэн заалтыг ноцтойгоор зөрчсөн.Тухайн үеийн санхүү эдийн засгийн сайд Ч.Улаан уг гэрээг цуцлалгүй, энэ үйл ажиллагааг хийгээгүйгээр барахгүй гэрээ үйлчлэх бололцоогүй болсноос хойш 2 жил орчмын дараа үргэлжлүүлсэн байдаг нь ямар зорилготой нь тодорхой бас тодорхой бус?
,,Цайрт минерал” ХХК нь олборлолт эхэлсэн эхний жил буюу 2005 онд 6 тэрбум төг,2006 онд 83,5 тэрбум төг,2007 онд 100 гаруй тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан. Гэтэл уг төсөл хэрэгжсэн 10-н жилийн хугацаанд Монгол улсын төсөвт 6-н тэрбум төгрөг оруулсан байдаг.( Уг мөнгө нь ашигт малтмалын нөөц ашигласаны төлбөр 2,5%,лицензийн төлбөр,нийгмийн даатгал гэх мэт) Ганц жишээ дурдахад 2007оны 8-р сарын 25-нд 38 вагон буюу 1 тэрбум 700 сая төгрөгийн үнз бүхий цайрын баяжмал ачуулсан байх юм (1 өдөрт) Тухайн ордоос олборлож буй цайрын баяжмалын 1 тонн хүдэрт 91-100 грамм цэвэр цагаан мөнгө агуулагддаг. Уг мөнгөний үнэ болох 4,0 сая долларыг(бүрэн бус) Монгол улс авч чадаагүй алдсан.Жишээ болгон авсан хоёр ордоос Монгол улс өдөрт дунджаар 1,0 сая доллар (1тэрбум 300 сая төгрөг) алдсаар байна.Тус ордуудыг ашигласан 5 жил орчмын хугацаанд Монгол улс олж болох байсан хөрөнгийн мөнгөн дүн 1,825,0сая доллар болсон байх юм.(2.372.500.000.000төг)
Нэгэн зүйл: Оюу толгойн ордын эдэлбэр газрын 30%-д нь л хайгуул судалгааны ажил хийгдсэн ба 70% нь одоогоор судлагдаагүй байна.Одоогийн судлагдсан нөөц нь 40,0 сая тонн зэс,1000 гаруй тонн алтны нөөц тогтоогдсон ба цаашид энэхүү нөөцийн хэмжээ асар ихээр өсөх нь дамжиггүй. Үүнийг мөнгөн дүнд шилжүүлбэл 250 тэрбум доллар(325,000.000,000,000төг) болох юм. Монгол улсын засгийн газар Канад улсын хувийн компанитай байгуулахаар зэхэж буй тотвортой байдлын гэрээ, дээр дурьдсан хоёр гэрээний адил нөхцөлөөр,Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.4 , 5.5 дахь заалтын дагуу хийгдвэл Монгол улсын Үндсэн хуулийн 6.1 дэх заалт(Монгол улсын газар түүний хэвлий дэх баялаг ард түмний мэдэлд ,төрийн хяналтанд байна) зөрчигдөнө. Мөн энэ гэрээ тухайн заалтын дагуу хийгдвэл Монгол улс 50-н жилийн хугацаанд 15,0 тэрбум доллар авахаар байна. Энэ нь одоо тогтоогдсон нөөцийн дөнгөж 6% болж байна.,, Айвэнхоу майнз инк Монголиа” ХХК уг ордыг ашиглахад шаардлагатай хөрөнгөө Оюу толгой ордыг барьцаалан дэлхийн зах зээл дээрээс босгохоор зэхэж буй нь тодорхой.Учир ийм атал Монгол улсын засгийн газар өөрийн хөрөнгийг барьцаалан дээрхи арга хэмжээг авахыг хүсэхгүй байгаа нь нэн хачирхалтай. Засгийн эрх барьж буй хоёр том нам 2008 оны сонгуулиар амласан амлалт болох 1,0-1,5 сая төгрөгөө тараахын тулд ,,Тогтвортой байдлын гэрээ” гэсэн халхавчин дор үндэстэний баялаг болсон уг ордыг харийнханд найр тавин өгөхөөр зүтгэхийн учир шалтгаан юу билээ? Бяцхан тоо бодъё: Монгол улсын уул уурхайн эдийн засгын тэргүүлэх зэргийн эрдэмтдийн гаргасан тооцоогоор : Оюу толгой ордод баяжуулах үйлдвэр барих , Оюу толгойд хот байгуулах , Оюу толгойгоос Чойр хүртэл төмөр зам тавих , Чойрт зэс боловсруулах үйлдвэр барих зэрэг зардалд 25,0тэрбум доллар шаардлагатай.
Уг 25,0 тэрбум долллар нь Оюу толгой ордын одоогийн тогтоогдсон нөөцийн 10% орчим болж байгаа юм.
Үйлдвэрлэл явуулах зардал 50 жилд өсгөсөн дүнгээр 50,0 тэрбум доллар
Монголчууд бидний босгох ёстой мөнгө 25,0тэрбум доллар
250,0тэрбум-75,0тэрбум үлд 175,0 тэрбум доллар
Одоогийн мөрдөгдөж буй Ашигт малтмалын тухай хуулиар тогтвортой байдлын гэрээ хийгдвэл Монгол улс 50 жилд 15,0тэрбум доллар.
Монголын эрдэмтэдийн санал болгож буй хувилбараар тооцвол 175,0тэрбум доллар буюу 1 хүнд 60,0 гаруй мянган доллар ноогдохоор байна.
Гэхдээ энэ нь одоогоор нөөц нь тогтоогдсон 30- хан хувийн тооцоогоор авсан болно.
Энд дурдагдсан зөвхөн 3 орд дээр Монгол улсын тусгаар тогтнолын баталгаа болсон газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, Монгол үндэстэний эрх ашиг ноцтойгоор хөндөгдөн зөрчигдөж байхад Монгол улсын Ерөнхийлөгч, УИХ,Засгийн газар нүдэн балай, чихэн дүлий мэт хандаж буй нь Монгол улс тусгаар тогтносон улс мөн эсэх, ард түмнээсээ сонгогдсон Эрх баригчид хэний, юуны төлөө үйлчилж буйг үл ойлгохын учир элэг нэгт Монгол ахан дүүс та нартаа хандсан нь энэ.
Үүнийг тэрлэхийн учир нь тэнгэр заяат Монгол түмний эс ширхэг болон төрсний хувьд дуугүй байх эрх байсангүй.
Эрхэм таны хувьд ч гэсэн мөн адил гэдэгт итгэнэм.
,,Хөх Монгол” бүлгэм ,, Хастанру “ сан
Өвлийн адаг сарын шинийн гурван.

“АЛТАН ГОВЬ” ТӨСӨЛ БУЮУ ГОВЬ ГЭМЭЭНЭ АЛТ БОЛОХ НЬ

2008-12-15T04:07:00.000-08:00

1.Шилдгүүд хийгээд бүтээн байгуулалт Монголчууд шилдгээр дүүрэн ажээ. “Зууны манлай дуучин”, “зууны манлай тамирчин”, “оны шилдэг улстөрч”, “оны шилдэг эдийн засагч”, “Зууны манлай нам”, “оны мисс”…гээд бараг л өдрийн, сарын шилдэг бүсгүй шалгаруулах нь холгүй байна. Манай сүүлийн хоёр Засгийн газрын Ерөнхий сайдууд оны шилдгээр нэг бус, зарим нь бүр олон удаа, заримдаа бүр болиоч гэмээр олон удаа шалгарч байсан. Ийм олон шилдэг онцгой хүмүүстэй, манлай намтай атлаа улс орон хөгждөггүй, улам ядуураад байдгийн усир юундаа байна. вэ. Харин улс орны хөгжлийн гол гогцоо болсон бүтээх байгуулалтын тухай сүүлийн арав гаруй жил үндсэндээ дуугарсангүй. Бүтээн байгуулалт хоёр талтай, нэг нь өндөр үр ашигтай, нөгөө нь үр ашиг багатай байж болох юм. Өнөөдрийн засгийн газрын нийгэм эдийн засгийн бодлогын нэг гол зарчим бол харьцангуй түргэн хугацаанд өндөр ашиг өгөх тийм төслийг юуны түрүүнд эхэлмээр. Бүтээн байгуулалт гэж юу юм бэ, өнгөрсөн зууны гол гол бүтээн байгуулалтууд юу байв аа гэж эргэж нэг санах нь том сургамж байж магадгүй юм. Өнгөрсөн зууны 49 оноос эхэлж байгуулсан төмөр зам, ердөө 70-80 аад онд байгуулсан. Эрдэнэт,Баганур, Бор-Өндөр, Улаанбаатар хотын барилгажуулалт, ТЭЦ-III, IV тэдгээрийн эргэн тойрон дахь дэд бүтцийн обьектууд өнөөг хүртэл бидний сайн сайхан амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлж, тэжээсээр байна. Тэгэхдээ үүнийг хэн байгуулсан билээ гэдгийг санахад бас илүүдэхгүй юмсан. үүнтэй уялдуулаад социализмын үед ихэд дэлгэрсэн нэг онигоог сануулахад илүүдэхгүй биз ээ. Гадаадын зочинд нэг нөхөр Монгол Улсын бүтэн байгуулалтын тухай танилцуулж байна гэнэ. Энэ арьс ширний үйлдвэрийг хэн байгуулсан юм бэ гэж асууж гэнэ. Чехүүд гээд түгдрэлгүй хариулж. Махзомбинатыг хэн барьсан юм бэ гэхэд германууд гэж. Эрдэнэт, Бор-Өндөр, бусад барилаг байгууламж гээд үргэлжлүүлэн асуухад ах нар гээд л дуржигнатал хариулж байх юм гэнэ. Үгүй тэгээд та нар чинь өөрсдөө юу байгуулж байнаа гээд гайхахад бид социализм байгуулж байнаа гэж хэнэг ч үгүй хариулжээ. Өнгөрсөн зуунд хийж бүтээсэн шиг тийм бүтээн байгуулалт өнөөдрийг хүртэл мартагдсан бөгөөд ард түмэн үүнийг үгүйлсээр олон жил өнгөрч байна. Тэгвэл одоо яг ийм бүтээн байгуулалтын “үнэр ханхийж” эхэллээ. 2.Ноён Фридланд гэж хэн бэ? Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр “Оюутолгой”, “Эрдэнэт”-ээс хэд дахин илүү нөөцтэй дэлхийн том орд болж байна. Канадын нэгэн компани энэ ордын хайгуулд асар их хөрөнгө оруулалт хийж байна. “Айвенхоу майнз” компанийн эзэн Роберт Фридланд Монгол Улсын төрийн тэргүүн нарын гадаадад хийх айлчлалд бизнесийн төлөөлөгчийн бүрэлдүүнд орж явлаа, эсхүл Ерөнхий сайд энэ компанийн захирлыг хүлээн авч уулзлаа гэсэн ерөнхий мэдээлэл материал цацагдаж байснаас бус “Оюутолгой”-н зэс алтны ордын нөөц, эдийн засгийн ач холбогдлын талаар өнөөг хүртэл манай улсын мэргэжлийн байгууллага болоод, эрдэмтэд, судлаачид ямарваа нэг дүгнэлт хийсэнгүй. Харин энэ компанийн захиргаанаас Монгол Улсын асуудлыг хариуцсан албан тушаалтнуудад ордын хайгуулын явцын талаархи болон нөөц, эдийн засгийн баримжаа үнэлгээний талаар тухай өүрд нь мэдээлдэг байсан төдийгүй, харьцангуй дэлгэрэнгүй мэдээллийг интернэтээр цацдаг байна. Интернэтийн мэдээлэлд тулгуурлан “Овутолгой”-н ордын тухай бид өөрсдийн санал бодол, дүгэлтээ толилуулж байна. Эхлээд “Айвенхоу майнз” гэж ямар компани байдаг, “Оюутолгой” гэж ямар орд бхйдаг талаар ойлголт өгье. Энэ компани нь 1994 оны нэгдүгээр сард анх “ВС” нэртэй байгуулагдан мөн оныхоо хоёрдугаар сард “Энэтхэг, Хятадын алтан орд” нэртэй болж, жилээс жилд хөрөнгө нь өссөөр 1999 оны зургадугаар сард одоогийн энэ хэрээ авчээ. Одоо энэ компани нь Канадын Ванковурт төвтэй, Ази дахь салбар нь Сингапурт байдаг аж. Австрали, Миями буюу Бирм, казах улс, БНХАУ, Өмнөд Солонгос, Вьетнамд орд газар, салбар нь байдаг юм байна. Миямид Монивагийн зэсийн ордыг хамтарсан үйлдвэрээр эзэмшдэг бөгөөд одоогоор 25000 тонн катодын зэс үйлдвэрлэдэг ба цаашдаа 1000000 тонн хүртэл үйлдвэрлэх зорилт тавьж байна. Энэ нь ордын зэсийн нийлбэр нөөц нь 1.2 сая тонн болох бөгөөд харин зэсийн дундач агуулга 0.3-0.4 хувь юм байна. Австралийн Саважа риверийн төмрийн хүдрийн ордыг мөн хамтарсан үйлдвэрийг эзэмшдэг бөгөөд энэ ордын нийт нббц нь 50 гаруй хувийн төмрийн ислийн агуулгатай 230-аад тонн хүдрээр илэрхийлэгддэг ажээ. Казах улсад Усть –К 100-аад км зайд алтны уурхайг мөн үйлдвэрээр ашигладаг юм байна. Ийнхүү энэ компани бусад орнуудад тухайн улсын хамтарсан үйлдвэрүүд ажиллаж байгаа нь нэг санааг бидэнд хэлээд байгаа юм биш үү. Энэ талаар бид доор тодотгох болно. “Айвенхоу майнз” компани нь 1996 онд “Оюутолгой” –н зэсийн ордын хайгуулын лицензийг дэлхийд алдартай “ВНР” компаниас авсан бөгөөд 2003 оны сүүлч 2004 оны эхээр энэ компанид 37 саядолларыг шилжүүлж, энэ ордыг ашиглах лицензийг дангаараа эзэмших эрхтэй болжээ. Энэ эр Монголд ажиллах хугацаандаа монголсуудад их л элгэмсүү хандаж, их өрийг дарахад чармайлт гаргаж 50 сая доллараа нэг жилийн хугацуутай манай Засгийн газарт зээлүүлж байсан нэгэн. Түүнээс гадна дэлхийн хэмжээний энэ том ордыг асар богино хугацаанд хайгуул хийж нөөцийг нь ашиглалтад бэлтгэхээр асар их хөрөнгө хаяж, үнэхээр зүтгэж байгааг бид өөрсдөө харж байна. Бидний нүдэн дээр гарт баригдах, нүдэнд үзэгдэх юм хийгээд байгаа түүнд итгэж түүнтэй хамтарч ажиллах гээд үзвэл яасан юм бэ. 3.”Нохой шуугиулсан” “Оюутолгой” Оюутолгойн орд нь Улаанбаатар хотоос урагш 570 км зхйд, Өмнөговь аймгийн Даланзадгад аас урагш 220 км-т, Тавантолгойн нүүрсний ордоос зүүн тийш 110 км-т оршино. Ордоос БНХАУ-ын хил хүртэл 80 км зайтай. Энэ ордын “Оюутолгой”-н өмнөт, Хюго Даммит гэсэн хоёр үндсэн хэсгийн нөөцөд хайгуул хийсэн. Оюутолгойн ордын талбай нь хойноос урагш сунаж тогтсон, уртаашаа 5.5 км, баруунаас зүүн тийш өргөнөөрөө гурван км талбайтай. 2004 оны наймдугаар сарын байдлаар хайгуулын нийт хугацаанд 107 сая ам.лоларыг зарцуулсан байна. Одоогоор 500000 уртааш метр өрөмдлөг хийсэн. Өмнөт “Оюутолгой” –д ашиглахад бэлтгэсэн нөөц нь 0.48 хувийн зэс, 0.36 г/т алтны 1.06 тэрбум тонн хүдэр 5.08 сая тонн зэс, 385.6 тонн алтаар тодорхойлоглож байна. Мөн манай улсад мөрдөгдөж байгаа ангиллын дагуу бол урьдчилсан хайгуултай дүйцэхүйц хайгуулын малталтын сүлжээгээр Хюго Даммитын ордод 1.29 хувийн зэсийн, 0.23г/т алтны агуулгатай 1.16 сая тонн хүдэр буюу 18 сая тонн зэс, 276 тонн алтны нөөцийг тодорхойлжээ. “Эрдэнэт”-ийн ордын нөөц нь 0.8-0.9 хувийн зэсийн агуулга бүхий 1.2 тэрбум хүдэр буюу зургаан сая тонн зэсээр илэрхийлэгдэнэ.Эндээс үзвэл зөвхөн Өмнөт “Оюутолгой”-н нөөц нь “Эрдэнэт”-н нөөцтэй жишиж болохуйц адил хэмжээтэй байна. Харин “Оюутолгой”-н зэсийн нийт нөөцийг “Эрдэнэт”-ийн зэсийн нөөцтэй тоо хэмжээний хувьд харьцуулах юм бол түүнээс бараг дөрөв дахин их байна. Өнөөдрийн дэлхийн зах зээлийн үнээр “Эрдэнэт”-ийн анхны нөөцийг үнэлбэл 18 тэрбум доллар болох ба “Оюутолгой”-н ордын цар хүрээ ойлгогдож байна. Гэхдээ энэ ордын газар зүй эдийн засгийн байршил ордыг ашиглах нөөц зэрэг нь “Эрдэнэт”-ийнхээс төвөгтэй гэдгийг ч тэмдэглэх нь зүйтэй. “Эрдэнэт”-н орд бол хучдас хөрс багатай тэгвэл зөвхөн Өмнөт “Оюутолгой” хучдас хөрсний коэффициент 2.8 байна. Мөн Хюго Даммитын ордыг ил ба далд хосолсон аргаар ашиглахаар төлөвлөж байна. Гэхдээ Хюго Даммитын ордын зэсэд шилжүүлсэн агуулга нь “Эрдэнэт”-ийнхээс бараг 2 дахин өндөр байна. Энэ бол зөвхөн нөөцийг механикаар харьцуулсан тоон үзүүлэлт юм. Хүдрийг баяжуулж боловсруулсан эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах технологийн судалгаа, ирээдүйн уурхайн үйлдвэрийн усан хангамжийг шийдвэрлэсэн байдал зэрэг нь бидний олж авсан мэдээлэлд хангалттай биш байсан бөгөөд эдгээр нь ордын эдийн засгийн ач холбогдлыг тодорхойлох гол хүсин зүйл гэдгийг энд тэмдэглэе. Ялангуяа хүдэр баяжуулалтын арга технологийг тодорхойлдог гол шинж болох хүдрийн эрдсийн найрлага зэрэг тулгуур үзүүлэлтүүд дурьдсан мэдээлэлд байхгүй байна. Зэсийн исэлдсэн болон хоёрдогч эрдсүүдийн агуулга өндөр байх нөхцөлд хүдрийг нуруулдан уусгах аргаар баяжуулан уусмалаас катодын зэс ялгах боломжтой шинэ, хэмнэлттэй технологи өргөн нэвтэрч, дэлхийн нийт зэс үйлдвэрлэлийн 20 гаруй хувийг энэ аргаар ялгаж буй туршлагыг “Оюутолгой”-н орд газрын хүдрийг боловсруулах аргыг сонгоход анхаарч үзэх хэрэгтэй юм. мэт болон хайгуулын сүлжээний хувьд хангалттай нарийвчлалтай судалсан нөөцөө ресурс буюу монголоор нөөц баялаг, эсхүл бараг таамаг нөөцийн зэрэглэлээр ангилсан юм болов уу гэж бодогдож байна. орнуудад уурхайн үйлдвэр байгуулах үндэс нь баттай, бодитой тогтоогдсон нөөц буюу олон улсын уурхайчдын мэргэжлийн хэлээр бол “резерв” байдаг. Гэтэл “Оюутолгой”-н ордын нөөцийг баттай бодитой тогтоосон ресурс гэж нэрлээд байгаа нь ойлгомжгүй байна. Харин Хюго Даммитын ордын нөөцийг үндсэндээболомжтой ресурс гэж нэрлэснийг ойлгож байна. Энэ бүхэн нь нийт “Оюутолгой”-н нөөцийн магадлалд бага зэрэг эргэлзээ төрүүлж байна гэдгийг энэ ялдамд тэмдэглэх нь зүйтэй. Энэ ордын нөөцийн тооцоо, үйлдвэрийн ач холбогдлыг тодорхойлох эдийн засгийн анхны урьдчилсан үнэлгээг энэ чиглэлээр дагнан мэргэшсэн, Канадад төдийгүй, олон улсын нэр хүнд бүхий тусгай судалгааны АМЕС хэмээх байгууллага, эрдэмтэд хэдэн жилийн турш хийж байгаа бөгөөд одоо ч гэсэн үргэлжлүүлэн хийж байгаа юм байна. Энд 2004 оны эхээр боловсруулсан эдийн засгийн анхны үнэлгээний товч үр дүнг толилуулъя. Өмнөт “Оюутолгой”-г 560 м хүртэл гүнтэй ил уурхайгаар, Хюго Даммитын хэсгийг ил ба далд хослосон аргаар гэхдээ 1600 м гүнд ашиглахаар төлөвлөсөн байна. Техник-эдийн засгийн гурван хувилбар тооцоог авч үзжээ. Үүнд нэгд, үйлдвэрийг хоёр үе шаттай байгуулах, хоёрт, шууд бүрэн хүч чадлыг эзэмших, гуравт, зөвхөн Өмнөт “Оюутолгой”-г ашиглах гэсэн гурван хувилбар байна. Гэхдээ “Оюутолгой”-д уурхай ба баяжуулах фабрикийг барьж, эндээс алт бүхий зэсийн баяжмалыг Хятад улс уруу зөөж эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах юм байна гэж ойлгогдож байна. Харьцуулбал нэгдүгээр хувилбар нь оновчтой гэж үзсэн ба энэ нь эхлээд нөөц нь баттай тогтоогдсон Өмнөт “Оюутолгой”-н хэсгийг уурхайгаар нээж жилд 20-иос дээш тонн хүдэр олборлож баяжуулан дараа нь Хюго Даммитын хэсгийг ашиглаж эхлэн улмаар үйлдвэрийн хүч чадлыг 40 сая тоннд хүргэх. Эхлээд Баруун өмнөт, “Оюутолгой”-н хүдрээс 17-20 сая тонн хүдэр олборлож, 2007 оноос бүтээгдэхүүн гаргаж эхлэх юм байна. Энэ хооронд Өмнөт Хюгогийн ил уурхай, Хойд Хюгогийн далд уурхайг ашиглалтад бэлтгэж, үйлдвэрийн хүч чадлыг 40 сая тонн болгох нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Үйлдвэрийн нийт хөрөнгө оруулалтад 529 сая доллар шаардагдана. Эхний 1-4 жилд ашиглалтын зардал нь 130-183 сая доллар. 5-16 дахь жилд энэ зардал нь 235-255 сая доллар болно. 17 дахь жилээс эхлэн жилийн зардал 230-117 сая доллар болон буурна. Захиргааны ба бусад зардал нь жилд 20 сая доллар байна. Нэг унц /31.1г/ алтны үнийг 400 доллар, нэг раунд /0.545г/ зэсийн үнийг нэг доллар гэж үзээд эхний жилүүдэд ашиг нь дундчаар 145 сая доллар болох ба хоёр дахь үе шатнаас буюу үйлдвэр бүрэн хүч чадлаар ажиллаж эхэлсэн үеэс эхлэн татварын дараахь ашиг нь жилд 399-516 сая доллар болно. Жилд 300000-400000 тонн зэс, 10-аад тонн алт олборлохоор төлөвлөж байгаа бололтой юм. Нэг паунд зэсийн өөрийн өртөг нь 36-40 центээс хэтрэхгүй байхаар тооцоолсон байна. Эдийн засгийн урьдчилсан тооцоонос үзэхэд “Оюутолгой”-н ордыг ашигласнаас гарах нийт үр ашиг нь хоёр тэрбум доллараас багагүй болох агаад үйлдвэрийн зардлаа зургаан жил хүрэхгүй хугацаанд нөхөх эцсийн үр дүн гарч байна. Энэ нэг жилийн өмнө буюу нөөц нь өнөөгийнхөөс нэлээд бага тоо хэмжээтэй байсан үед хийгдсэн ба сүүлийн жил гаруй хугацаанд Хюго Даммит ордын нөөц үлэмж нэмэгдсэнийг харгалзвал нийт үр ашиг бас үлэмж нэмэгдэх нь лавтай. 4.ХӨГЖИЛ ДАГУУЛАХ ХОЁР “ТОЛГОЙ” “Тавантолгой”-н коксжих нүүрс, Бүрэнхааны фовфорит нь дэлхийн том орд болох тухай өнгөрсөн зууны далаад оноос ярьж эхэлсэн билээ. Тэр ч байтугай гадаад дотоодын олон арван эрдэмтэд, эрдэм шинжилгээний байгууллагууд олон жилийн турш судалгаа хийж, зураг төсөл, дүгнэлт гаргасан бөгөөд энэ ажил өнөөг хүртэл үргэлжилсээр, хамгийн бүүлд гэхэд л “Тавантолгой”-н ордыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах талаар Япон улсын судалгааны байгууллага, уурхайн үйлдвэрлэлийн талаар дагнасан үйл ажиллагаа явуулдаг дэлхийд алдартай ВНР компани тооцоо дүгнэлт хийсэн байна. Олон жилийн турш явуулсан судалгаанаас үзэхэд, “Тавантолгой”-н хувьд нүүрсний нөөцөөр үнэхээр дэлхийн том ордуудын нэг төдийгүй, чанарын хувьд өндөр зэрэглэлтэй нүүрс болох нь нэгэнт нотлогдсон. Энэ нүүрсийг ихээр хэрэглэгч нь хүнд үйлдвэр багжсөн улсууд байх бөгөөд эдгээрорнууд нь ордоос алслагдсан, тээвэрлэлтэд зардал их гарах учраас ордыг ашиглах , эдийн засгийн үр ашгийг бууруулж байгаа юм. Дотооддоо ашиглана гэхээр хэрэгцээ хязгаарлагдмал, “Тавантолгой”-н ордыг өндөр хүч чадлаар олборлох боломжгүй байлаа. Тэгвэл одоо “Оюутолгой” ордын үйлдвэрийн ач холбогдол тодорхой болж байгаа нөхцөлд “Тавантолгой”-г энэ ордтой холбож үзэх зайлшгүй шаардлага гарч ирж байна. “Тавантолгой” ба “Оюутолгой”-н орчимд “Цагаансуврага” гэж бас нэг “Эрдэнэт”-ийн нөөцөөс жижгэвтэр орд юм байна.”Тавантолгой-н нүүрсний орд бол Оюутолгойгоос баруун хойш 110 км, Даланзадгад хотоос зүүн тийш 100-гаад км зайтай. Харин “Цагаансуврага” бол “Оюутолгой”-гоос зүүн хойш 140-өөд км, Сайншанд хүртэл 130-аад км зайтай. Мөн Дундговийн хойт, зүүн хойт хэсэг, Дорноговийн Шивээ-Овоо орчимд хүрэн нүүрсний том том ордууд бий. Эл байдал нь Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь буюу говийн бүсэд зэсийн эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх өргөн боломжийг нээж байна. “Эрдэнэт” үйлдвэр жилдээ 23-25 сая тонн хүдэр олборлож 23-28 хувийн агуулгатай 430-470 мянган тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэдэг бөгөөд түүн дэх металл зэс нь 106-120 мянган тонн болж байна. “Эрдэнэт”-ийн үйлдвэр цаашид энэ хүч чадлаар буюу арай бага хүч, чадлаар 25-30 жил ажилах нөөц бий. “Цагаансуврага”-ын ордоос жилд арваад сая тонн хүдэр олборлож, 50000 тонн зэс агуулсан баяжмал гаргах урьдчилсан тооцоо бий. “Оюутолгой”-н ордын техник эдийн засгийн гол гол үзүүлэлтийн талаар дээр өгүүлсэн. Харин бидний бодлоор бол “Оюутолгой”-н ордоос жилд 40 хүртэл тонн сая хүдэр олборлосон тохиолдолд наад тал нь 300000 тонн металл зэс гарч болох юм байна гэж үзэж байна. Иинхүү Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт 2008-2010 оны үед 450-500 мянган тонн зэс агуулсан хагас түүхий буюу баяжмал гарах боломжтой байна. Эндээс үзвэл жилд 500000 тонн цэвэр зэс гаргах пиро болон гидрометаллургийн заводыг байрьж байгуулах нь бодит үндэслэлтэй байна. Эдийн засгийн, дэд бүтцийн, экологийн талаас бодож үзвэл энэ заводыг говь нутагт тухайлбал, Оюутолгой, Тавантолгойн орчим, эсхүл Шивээ-Овоо, Чойр орчим барьж байгуулж болох юм. Дэд бүтцийг хөгжүүлэх Зэсийн завод байгуулахад дэд бүтцийн обьектуудыг юуны өмнө барьж байгуулах хэрэгтэй байна. Оюутолгойгоос Зүүн баян хүртэл 270-280 км төмөр зам, шаардлагатай тохиолдолд Тавантолгойгоос Оюутолгой хүртэл 100 км төмөр зам бүгд 380 км төмөр кам, Шивээ-Овоо эсхүл 400 мегаватт хүч чадалтай дулааны цахилгаан станц байгуулах шаардлагатай. Эсхүл нөөц нь судлагдсан Хараагийн ураны орд газрыг түшиглүүлэн атомын цахилгаан станц барьж байгуулах асуудлыг судалж үзүүштэй. 380 км төмөр замд тавихад 400 сая доллар, дулааны цахилгаан станц байгуулахад мөн 250-иад сая доллар, зэсийн завод байгуулахад 500-гаад сая доллар шаардлагатай байж болох юм. Ийнхүү зэсийн завод, түүний дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд 1.1 тэрбум доллар шаардлагатай болж байна. Өнөөгийн дэлхийн зах зээлийн үнээр тооцвол 500000 тонн зэсийн борлуулалтын орлого нь 1.5 тэрбум доллар болж байна. Харин нэг тонн зэс үйлдвэрлэх ббрийн өртөг нь ялгах аргаасаа хамаараад 0.8-1.7 мянган доллараас хэтрэхгүй. Энэ үйлдвэрийн ашгаас 30 хувийн татвар мөн нийт борлуулалтын орлогоос 2.5 хувийн роялти авна гэвэл улсын төсөвт жилд хангалттай орлого орох боломжтой. Үүнээс гадна “Оюутолгой”-н ордоос жилд 10-аад тонн алт ялгах боломж бий. Үүнийг өнөөгийн дэлхийн зах зээлийн үнээр тооцоход жилийн бүтээгдэхүүн нь 130 сая доллар болно. Эндээс манай улс 1.1 тэрбум долларын хөнгөлттэй зээл авна гэвэл түүнийгээ 10-15 жилийн дараа төлж барагдуулж чадах юм. Энэхүү тойм тооцоонд зэсийн эрдсүүдэд ямагт дагналдаж оршдог алт, мөнгө, молибден, селен зэрэг элементүүд болон зэс хайлуулах явцад саармагжуулах процессоор ялгаран гарах хүхрийн хүчлийн үнэ цэнийг тусгаагүй билээ. 5.МОНГОЛ БОЛ АФРИК БИШ Налайхын нүүрсний уурхай байгуулагдсанаас эхэлбэл манай улсын үндэсний уурхайн үйлдвэрлэлийн түүх 80 гаруй жилээр хэмжигдэнэ. Тэгэхдээ уурхайн үйлдвэрлэлийн эрчимтэй хөгжлийн түүх нь сүүлийн 30 гаруй жилээр тодорхойлогдоно. Энэ нь үндсэндээ хуучин ЗХУ-тай хамтарсан үйлдвэрүүдийн хөгжлөөр илэрхийлэгдэх бөгөөд эдгээр нь өнөөдрийн “Эрдэнэт”, Бор-Өндөр, алтны зарим томоохон уурхайнууд, мөн Багануур болон бусад нүүрсний уурхайнууд юм. Чөлөөт зах зээлд шилжсэнээс хойш төрөөс “Алт” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх тусгай бодлого явуулсны үр дүнд шороон ордоос алт олборлох үндэсний үйлдвэрүүд богинохон хугацаанд асар их хурдацтайгаар хөгжлөө. Бид социализмын үеийн уурхайн үйлдвэрүүдийн хөгжил, онцлог, гаралтэй сүүдэртэй талууд, нийгэм эдийн засгийн үр өгөөжийн талаар хангалттай ярилцсан учраас энэ удаад олон зүйл нурших хэрэггүй гэж үзэж байна. Гагцхүү “Эрдэнэт”, Бор-Өндөр, Багануурыг барь байгуулснаар эзгүй буйд тал хээр нутагт орчин үеийн тохилог орон хот суурин сүндэрлэж, хэдэн арваас хэдэн зуун км төмөр , засмал зам, өндөр хүчдэлийн шугам бий болж, олон арван мянган хүн ажилтай болж, амьдрал нь дээшилж, манай улсын эдийн засагт дорвитой хувь нэмэр оруулсан юм шүү гэдгийг дахин дахин тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу. Үүнийг яагаад байн байн нуршаад байна вэ гэхээр барууныхан биднийг “Оросын дагуул улс”, “Зөвлөлтийн колони байсан гэж үздэг байсан шүү дээ. Одоо Оюутолгойн ордыг эзэмших гэж байгаа шинэ түншээсээ, эдгээрээс дутахгүй том ордыг эзэмшиж, үүнээс дутахааргүй шинэ техник, технологитой, дэд бүтэцтэй, үр өгөөжтэй үйлдвэр байгуулна гэж бодох үндэс байна. Бид Африкийнхаас юугаараа ялгаатай, юугаараа төстэй юм бэ. Бидний гадарлахаар, өнгөрсөн зууны жараад оныг хүртэл өндөр хөгжилтэй өрнөдийн орнууд Африкийн олон орны алмааз, уран зэрэг үнэт эрдэнэсийг хомхойлон цөлмөж байсан. Бид ч гэсэн өнгөрсөн зууны дөчөөд оноос тавиад оны үед Модотын цагаан тугалга, Зүүнбаянгийн нефть зэргээ “ах нартаа” бараг зүгээр өгч байсан. Жараад оноос эхлэн геологи, уурхайн чиглэлээр дээд дунд боловсролтой мэргэжилтнүүдийг олон зуугаар нь бэлдэж, олон зуун эрдэмтэд төрж, далаад оны эхээр дээрх томоохон үйлдвэрүүдийг байгуулахад гадаадынхантай эн тэнцүү харилцаж чадах боловсрол мэргэжилтнүүдтэй болсон авч, тухайн үеийн улс төрийн бодлогын дарамтад орж зарим талаар алдаж онож байсан боловч, харийнханд эрдсийн баялгаа цөлмүүлэх боломжийг олгоогүй, харин ч өнөөг хүртэл үр ашгаа өгч байгаа олон үйлдвэр уурхайг байгуулсан нь бидний бахархал юм шүү. Төр засаг яах гэж онгон байгалиа талхалж, эвдэж, газрын хэвлийгээ ухаж төнхдөг вэ гэхээр уурхай үйлдвэр байгуулж, татвар авс, эдийн засгаа хөгуүүлж, иргэдийнхээ амьдарлыг дээшлүүлэх гэдэг нь жирийн үнэн. Уурхай, металлургийн үйлдвэрүүдээс авах гол татвар нь бүтээгдэхүүн борлуулалтын /ашгийн/ орлого байх бөгөөд үүнийн хэрэгжүүлэх “амин сүнс” нь бүтээгдэхүүн хуваах зарчмаар байгуулагдсан хамтарсан үйлдвэр байдаг. ОХУ зэрэг гадаадын зарим улс гүрэнд “Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний тухай” хууль мөрдөгддөг ба газрын хэвлийн ашиглуулах хайгуул, олборлолтын лицензийг хослуулан өгөхдөө зөвхөн бүтээгдэхүүн хуваах зарчмаар ажиллахаар талбайн зөвшөөрлийг олгодог нь сургамж болж, санаа авмаар зүйл юм. Дэлхийн улс орнуудын практикт газрын хэвлийгээ үнэлж, эрдэс баялгаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдад ашиглуулдаг гурван янзын гэрээний хэлбэр байдаг юм байна. Тухайлбал: “Орд газрыг эзэмшигч нь бүтээгдэхүүн борлуулж нөөц ашигласны татвар, төлбар болон бусад хуулийн дагуу төлөх татварыг өмчлөгчид төлсөн нөхцөлд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээ бүрэн захиран зарцуулах эрх авдаг. Өмчлөгстэй бүтээгдэхүүн хуваах тухай гэрээ байгуулдаг. Өмчлөгчид тодорхой үйлчилгээ үзүүлэх гэрээ байгуулдаг хэлбэрүүд байна. Гэтэл Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай манай хуульд ашигт малтмалын орд газрыг гадаадын хөрөнгө оруулагч ашиглахдаа улсад төлөх татвараас эхний таван жилд 50 хувь чөлөөлөгдөнө гэсэн мулгуу заалт байдаг нь авилгад өртсөн Африкийн зарим орнуудтай адил болж байна. Жишээ нь, “Бороогийн орд”-ыг ашиглах тухай тогтвортой байдлын гэрээ гэгчид 1 жил татвараас чөлөөлөгдөхөөр заасан бөгөөд энэ ордыг эзэмшигчид уг ордыг найман жилд дуусгахаар шуурхайлан ажиллаж байна. Ийм тогтвортой байдлын гэрээ байгуулаад байх юм бол одоо ба хойч үе маань цөлмөж ухсан газар, онгойж харласан нүхтэй үлдэх аюул биднийг тоссоор байна. 6.ГОВЬ ГЭМЭЭНЭ АЛТ БОЛОХ НЬ, ГЭВЧ Монгол Улсын Үндсэн хуульд зааснаар шазрын хэвлийн баялаг нь төрийн өмч бөгөөд Монголын бүх ард түмний ашиг сонирхол, сайн сайхны тусын тулд ашиглагдах учиртай. Гэвч Үндсэн хццлиар тогтоосон энэ зарчим бидний амьдрал практикт яв цав биелэгдэн хэрэгжиж чадахгүй байна. Юуны өмнө эрдсийн түүхий эдийг эрэх, хайх, олборлох, боловсруулах, борлуулахтай холбогдон эрх зүйн зохицуулалт нь бүрэн төрийн бодлоготойгоо нийцэж, Үндсэн хуулийн зарчимтай яв цав зохицоогүй, төгс бус байгаа учраас өнөөгийн элдэв гажуудал завхрал үүсч байна. Өнөөгийн мөрдөж байгаа Ашигт малтмалын хуулийг хэлэлцэх, батлах 1997 оноос эхлэн геологи, уул уурхайн салбарын эрдэмтэн мэргэжилтнүүд олон зүйл заалтыг шүүмжилж, улс үндэстний эрх ашигт ноцтой хор дагавар учруулж байгаа тухай удаа дараа ярьж бичиж байгаа боловч өнөөг хүртэл хүлээж авсангүй. Үндэсний баялаг төрийн өмчийг эзэнгүй болгож, төрийн үүргийг үндсэнд нь үгүйсгэсэн нь энэ хуулийн гол алдаа юм. Харин гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжинэ гэдэг өрөөсгөл бодлогыг 1996 оноос өнөөг хүртэл төр, засгийн эхрийг ээлжлэн барьж байгаа “шилдгүүдийн” харгайгаар Монгол Улсын эдийн засгийг хөгуүүлэх гол тулгжжр багана болсон эрдсийн баялгийг судлах, ашиглах үйл ажиллагаанд ноцтой алдаа завхрал гарч, геологи уул уурхайн мэрэгжлийн төрийн төв байгууллагыг тарааж, бидний бахархан ярьдаг өндөр мэргэжлийн боловсон хүчин, эрдэм шинжилгээний хүрээлэнг бутарган устгаж, хэдэн зуун сая доллароор хэмжигдэх төрөл бүрийн ашигт малтмалын ордууд төрийн өмч хар захын наймаа мэт болж цөөн хэдэн хүн буюу гадаад дотоодын хэсэг бүлэг хүмүүсийн хувийн өмч болж, эрдэс баялгийн талаар баримтлах төрийн бодлого алдагдаж, Монгол Улсын эдийн засгийн аюулгүй байдалд ноцтой заналхийлэх боллоо. Африкийн зарим улсууд бол омог, отгийн зохион байгуулалттай, боловсролын ерөнхий төвшин доогуур зарим газраа хүй нэгдлийн амьдралаар амьдардаг учраас мөн тийм л удирдагчид тэднийг дагуулдаг бол манай шилдгүүдээс эрс ялгарах учиртай сан. 43 тонн алтны нөөцтэй “Бороо”-гийн алтны ордыг 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай гадаадын нэгэн компанид найр тавиад, бараг зүгээр өгчихсөн, жилдээ хэдэн арван сая доллар алдаж байгаа тухайнэгэн баримтыг бараг хоёр сарын өмнө төвийн хэвлэлүүдээр тодорхой бичсэн боловч, манай эрхтэн дархтанууд, илжигний чихэнд алт хийсэн ч ус хийсэн ч адилхан мэт болж, гадныхнаас хэдэн юмаа олж аваад төсвөө тун амархан бүрдүүлэхийн оронд харин ч суудлаа булаацалдан турхиралдаж, татвараа хэд дахин нэмж, үндэсний үйлдвэрүүдээ булшлах тухай бодож суугаа харалган бодлоготой “шилдэг”-үүдээ яалтай нь билээ. Жилд 28-хан км хатуу хучилттай зам тавих гэж Зам тээврийн яам гээчийг байгуулсан мөртлөө Монгол Улсын эдийн засгийн тулгуур үндэс болсон хэдэн зуун тэрбум доллароор үнэлэгдэх эрдсийн баялгаа оновчтой ашиглах бодлого боловсруулж зохицуулах геологи, уурхайн төрийн төв байгууллагагүй байгаа нь хүний эрх ашигт нийцэж байгаа юм бэ гэж Элбэгдорж гуайгаас бас асуумаар байна. Одоо мөрдөгдөж байгаа хуулийн дагуу ашигт малтмалын хайгуулын ба ашиглалтын лиценз гэгч нь үнэт нэртэй хоёр янзын цаас байдаг. Тайлбарлавал, 20 тэрбум долларын үнэтэй “Эрдэнэт” ч бай, 70-80 тэрбум доллароор үнэлэх гээд байгаа “Оюутолгой”ч бай, эсхүл манай улсын газар сайгүй байдаг шавар хайрганы орд ч бай энэхүү нэг хуудас цаасар үнэлэгддэг. Уг нь лиценз эзэмшигч нь эрдэс баялгийг эзэмшигч Монголын төртэй зарчмын үндсэн асуудлаар харилцан тохиролцсон гэрээ байгуулж баталгаажуулсан үүрэг хүлээсэн байх ёстой. Тэрхүү гэрээ нь лицензийн салшгүй хэсэг гэж үзэхээр эрх зүйн актад тусгаж өгсөн нөхцөлд л лиценз нь бүрэн утга учиртай жинхэнэ үнэт цаас баримт бичиг болох ёстой. Манай улсын эдийн засгийн хөгжилд стратегийн ач холбогдолтой томоохон газрууд тухайлбал Тавантолгойн нүүрс, Оюутолгойн зэс, Бороогийн алт, Бүрэнхааны фосфорит, Төмөртэй, Баянголын төмөр зэрэг орд газруудыг төр мэдэлдээ байлгаж, яаж ашиглах асуудлыг бодлогоороо зохицуулан гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчдад ашиглуулах, лиценз олгох асуудлыг Засгийн газар боловсруулж, Их хуралд оруулж шийдвэрлүүлэх нь улс үндэсний эрх ашигт нийцнэ. Монголын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, эдийн засгийн тусгаар тогтнол хөндөгдөж болохуйц ашигт малтмалын томоохон талбай, орд газруудыг гадаадын хөрөнгө оруулагчдад олгох асуудлыг шийдвэрлэхэд төр засаг ийм идэвхгүй, ажиглагчын байр сууринаас хандах юм бол ард түмний өмнө Үндсэн хуулиар хүлээсэн өмчлөгчийн эрх үүргийг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлж чадахгүйд хүрэх болно гэдгийг төрийн эрх мэдэлтнүүд ойлгох цаг нь болжээ. Улсын Их Хуралд үйл ажиллагааг нь ялган зааглахад төвөгтэй олон байнгын хороо, дэд хороод ажилладаг бололтой юм. Тэгвэл юу юуны өмнө ашигт малтмал, байгалиын баялгийн байнгын хороо илүү хэрэгтэй юм биз дээ. Олон жилийн турш манай улсын эдийн засгийг нуруундаа үүрч, цаашид ч улчын хөгжлийн тулгуур багана болсоор байх, экспортын орлого, төсвийн үлэмж хэсгийг бүрдүүлэх энэ салбарыг сүүлийн үед нэг өнцгөөс харж, харалганаар шүүмжлэх, тэр ч байтугай уурхайн үйлдвэрлэлийг хаах, зогсоох тухай төвийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хэн дуртай нь бурах боллоо. Тэр ч байтугай төр засаг нь өөрөө энэ салбарын үйл ажиллагааг хяхан хавчих бодлого ялуулж байгаагийн нэг илрэл бол уурхайн үйлдвэрийн усны үнийг 20 гаруй дахин нэмсэн үйл ажиллагааа юм. Гэтэл хамгийн хортой гадаадынхан голдуу ажилладаг, нийслэлийн хөрс усыг бохирдуулдаг арьч ширний үйлдвэр гэхэд л уурхайн үйлдвэрийн уснаас 5-6 дахин бага үнэтэй байгаа нь эдийн засагт их үр өгөөж байгаа үйлдвэрүүдээ хяхан боож үйл ажиллагааг нь зогсоох гэсэн харалган бодлого биш үү. Өвөрхангай, Архангайд ажиллаж байгаа алтны компаниуд Онгийн, Өлтийн голыг баллаж усгүй болгож байгаа тухай хэдэн жилийн турш улиг болгон ярьж сүүлд нь өүр улстөржүүлж, эцэст нь хэн нэгнийг эрүүгийн хэрэгт татах тухай телевизээр маргаж байх юм. Хэрэв нэр бүхий компаниудад агиглалтын лиценз олгохдоо төр засгийн өмнө тэдний хүлээх үүргийг гэрээ, хэлэлцээрээр тогтоож баталсан бол “гэмт этгээдийн” эрэлд гарч бүх төвшиндөө мунгинах хэрэггүй баймаар юм. Энэ далимд тэмдэглэхэд зороон ордын элсийг угаахад ямар ч хортой химийн бодис хэрэглэдэггүй, зөвхөн завар шороотой булингартай ус гарах бөгөөд түүнийг зохих журмын дагуу нуур цөөрөм байгуулан тунгааж, буцааж ашиглах нөхцөлд байгалийн цэвэр усыг бага хэмжээгээр зарцуулдаг. “Айванхоу майнз” компани нь дэлхийн олон оронтой хамтарсан үйлдвэр байгуулсан тухай би дээр өгүүлсэн. Эдгээр улс орнууд нь манайхан шиг үндэсний баялгаа Канадын энэ компанид тэр чигээр нь шилжүүлэн өгчихөөгүй нь цаанаа нарийн учиртай. Бид бэлэн юм хүртэх, тэжээлгэн тэтгүүлэх гэдэг уламжлалт сэтгэлгээнээсээ бас зоригтой салах хэрэгтэй байна. Оюутолгойн ордыг Монгол Канадын хамтарсан үйлдюэрээр буюу хүдэр олборлож баяжуулах мөн зэс хайлуулахзаюод байгуулах нь аль аль талдаа эдийн засгийн үр ашигтай байх нь ойлгомжтой юм. Нөгөөтэйгүүр энэ орд газрыг түшиглүүлэн хамтарсан үйлдвэр байгуулсан нөхцөлд гадаадын тэргүүний техник технологи нэвтрэн орж ирж, манай мэргэжилтнүүд үйлдвэрийн менежментэд суралцан өндөр мэргэжлийн ажилчидтай болдгийг “эрдэнэт”, “Монголросцветмет”-ийн туршлагаас бэлхнээ харж болно. Нэгэнт мэргэжлийн өндөр дадлага туршлагатай болсон “Эрдэнэт” үйлдвэрийг түшиглэн Оюутолгойн үйлдвэрийн ажилтан, ажилчдыг одооноос бэлтгэхэд болохгүй гэх газаргүй. Оюутолгойд хамтарсан үйлдвэр байгуулахад монголын тал дүрмийн санд хэдэн хувиар оролцох, хэрхэн бүрдүүлэх зэрэг нь гэрээ хэлэлцээрийн үе шатад яригдах зүйл боловч, манай улсын банк, санхүүгийн байгууллагууд энэ том ажилд ажиглагчын байрнаас бус хөрөнгө оруулалтыг олж идэвтэй оролцож эзний байр сууринаас хандах хэрэгтэй болоод байна. Бидний мэдэж байгаагаар бодитой санхүүгийн эх үүчвэр болж чадахуйц дараах чиглэлүүдэд анхаарлаа хандуулж, тандаж судалж бодитой шийдвэр гаргах хэрэгтэй байна. Тухайлбал, экспортын зээлжүүлэлтийн агентлагууд, бүтээгдэхүүн худалдан авагчид, олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, тоног төхөөрөмж нийлүүлэгчид, үйлчлэгчид, арилжааны банкууд зэрэг болно. Эхний ээлжинд манай Засгийн газар тогтвортой байдлын гэрээ байгуулна гэж яаравчлах бус, харин хамтарсан үйлдвэр байгуулах тухай зарчмын асуудлаар “Айвенхоу майнз”-тай хэлэлцээр хийж баталгажуулсны үндсэн дээр тогтвортой байдлын гэрээг авч үзэж болох юм. Оюутолгойн ордыг эзэмших түүнтэй холбогдон дэд бүтцийн асуудлаар манай тал үндэслэлтэй, нэг мөр шийдвэрээ гаргах цаг нэгэнт болжээ. Манай мэргэжилтнүүдийн тооцоол байгаагаар 2010-аад он хүртэл Монгол Улсыэ төвийн эрчим хүчний системээс энэ үйлдвэрийг цахилгаанаар хангах боломжтой бөгөөд үүнээс цаашид зэсийн завод байгуулахтай холбогдуулан говийн бүсэд эрчим хүч, зам тээвэр, уурхай, металлургийн цогцолбор байгуулах асуудлыг нэн даруй шийдэх хэрэгтэй байна. Бид нийгэм журам байгуулна гэж олон жил мөрөөдсөн, гадныхнаар баахан юм хийлгэсэн, эцэст нь бөөн өртэй үлдсэн, одоо болохоор хүмүүнлнг ардчилсан нийгэм байгуулна гээд эрх мэдэл албан тушаал булаацалдсаар, зарим нь үлгэр ярьсаар арваад жилийг алдлаа. Жинхэнэ бүтээн байгуулалт гэдгийг бас мартсаар төдий хугацаа өнгөрчээ. Ноён Фридланд бидний хажуугаар сансрын хурдтай урагшилж байна. Бид түүний хурдыг гүйцэхгүй бол тэр хийдгээ хийгээд, авдгаа аваад талийж өгөх нь. Бид хоорондоо маргасаар алмайрч, аажуурч суугаад Алтан Бороогоо алдсан гашуун туршлагыг давтмааргүй байна. Эрдсийн баялгийн ашиглах эдийн засгийн үр ашгийг дээшлүүлэх, ялангуяа “Алтан говь” төслийг хэрэгжүүлье, говийг алт болгоё гэвэл дараах арга хэмжээнүүдийг цаг алдалгүй авах хэрэгтэй байна. Үүнд: 1. Эдийн засгийн шинэ тогтолцоонд шилжсэн өнөөгийн нөхцөлд эрдэс баялгаа аяж ашиглах, ялангуяа гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай хэрхэн ажиллах стратеги, бодлогоо нэг мөр боловсруулах шаардлагатай. Энд шинэ үзэл, шинэ шалгуур хэрэгтэй. 2. Одоогоор эрдсийн баялгийг судлах ашиглах бодлогыг боловсруулдаг, хэрэгжүүлэг, хоорондоо уялдаа холбоогүй ҮХЯ, ТЭХЯ, ТӨХ, АМХЭГ зэрэг хэд хэдэн газрууд тал тал тийш нь чангааж төрийн нэгдмэл бодлогыг олигтой боловсруулж, мөрдүүлж чадахгүйд хүргэу байгаа хууль эрхийн актуудыг нэн даруй өөрчилж, нэгдмэл нэг бодлог гаргаж хэрэгжүүлэх Геологи эрдэс баялгийн яамыг, мөн Улсын Их Хуралд эрдсийн баялгийн асуудал эрхэлсэн байнгын хороо байгуулах асуудлыг судалж, шийдвэрлэх, 1. “Эрдэнэт”, Оюутолгой, Цагаансуваргын ордуудыг нэгэн зэрэг ашиглах үед гарах хүдэр, зэсийн баяумалыг боловсруулах 400-500 мянган тонн зэс хайлуулах хүч чадалтай зэс хайлуулах заводыг Шивээ-Овоо юм уу Тавантолгойн орчимд байгуулах, энэ хүрээнд 350-400 мвт хүч чадалтай дулааны цахилгаан станц эсхүл Хараагийн ураны ордод түшиглэн атомын цахилгаан станц, Оюутолгойгоос Зүүнбаян хүрэх 270-аад км төмөр зам барьж байгуулах зэрэг асуудлыг техник эдийн засгийн тооцоог хийж төрийн бодлого болгож хэрэгжүүлэхийг судлах, 2. Оюутолгойн ордыг хамтарсан үйлдвэрийн хэлбэрээр ашиглахтай холбогдуулан түүнд бэлтгэх ажлыг Монголын талаас хариуцах ашиглалтын өмнөх захиргаа, мөн Монголын талыг төлөөлж хамтарсан үйлдвэрийг бүрдүүлэгч компанийг шалгаруулах зорилгоор эдийн засгийн өндөр чадавхитай “Эрдэнэт” үйлдвэрийг авч үзэж болохын зэрэгцээ, ирээдүй бүхий үндэсний хувийн компанид энэ үүргийг хүлээлгэж болох асуудлыг ч судлах хэрэгтэй байна. Говь гэмээнэ алт болох цаг тун ойрхон байна. Гэвч энэ нь төр засгийн чадварлаг менежмент, зохион байгуулалтаас хамаарах болно. Эцэст нь социализмын зеийн сонгодог онигоогоо өнөөдөрт хөрвүүлээд үзье. Залуухан эр гадаадын жуулчинд Монгол орноо танилцуулж байна. гэнэ. Энэ сайхан талбайг хэн байгуулсан юм бэ гэж асууж гэнэ. Сүхбаатарын талбай гэдэг юм., Хятадын компани хийсэн юм гэж. Манай эдийн засаг 10 гаруй хувь өссөн бидэнд үзүүлэх юм бий гэж. Нийслэлээс гарч бахархал болсон бүтээн байгуулалтуудаа үзүүлэх юм болов. “Энэ бол жилдээ найман тонн алт гаргадаг “Бороогийн уурхай” гэж. Канадууд байгуулсан юм. Заамарын хөндийд уул овоо шиг босгосон шорооны овоолго харагдаж. “Аа энд бол “Алтан Дорнот”-ын орос ах нар ажилладаг юм гэж. Дарханаас Эрдэнтийг зорих болж. “Энэ сайхан дардан замыг хэн байгуулсан юм бэ гэж асуув. “Хятадаас авчирсан зарц нар л” гэж. Үгүй ингэхэд та нар чинь өөрсдөө юу хийж байна” гэж гайхахад: “Бид улс төр хийж, хүмүүнлэг ардчилсан нийгэм байгуулж байна” гээд хэнэггүй зогсоно. Үе үеийнхэнийгээ ийм онигоонд оруулахгүй юмсан. Эдийн засгийн ухааны доктор, уурхайн инженер-геологич С.Авирмэд, Монголын ашигт малтмал баяжуулагчдын холбооны Ерөнхийлөгч, техникийн ухааны доктор М.Дамдинсүрэн.

ИЛ ЗАХИДЛЫН ТАЙЛБАР-ХАВСРАЛТ

2008-12-15T04:06:00.000-08:00

Нэг. Үндсэн хуулийн үзэл санаа,заалт болон “Үндэсний аюулгүй байдлын тухай” хууль, “Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал”-ын заалт,зарчимд харшилсан, улс үндэсний эрх ашигт ноцтой хохирол учруулж болзошгүй ба гарцаагүй учруулах зохицуулалт,зүйл,заалтын талаар: 1. “Ашигт малтмалын тухай” хуулийн 5 дугаар зүйлийн 4-т “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжтэй хамтран ашиглах тохиолдолд төрийн оролцоо 50 хүртэл хувь байж” болно гэжээ. Энд нэгд, дээд тал нь 50 хувь гэж хатуу хязгаарласан, хоёрт,0-50 хувийн хооронд ямар ч хэмжээтэй (бүр 0 хувь ч) байж болно гэсэн зохицуулалт агуулагдаж байна. Төрийн оролцоог ингэж 50 хувиас доош байхаар хязгаарлан боомилж байгаа нь улс,нийгмийн хөрөнгө,хүчээр тогтоосон ордуудын тусгай зөвшөөрлийг эзэмшиж буй цөөн компани, хувь хүний явцуу ашиг сонирхлыг хангахаас өөр зорилго,үндэслэлгүй юм. Төр хөрөнгөө зарцуулан байж тогтоосон ордоо ч улс орны хөгжлийн нөхцөл,шаардлагад зохицуулан эзэмшиж ашиглах эрхгүй болж байна гэсэн үг. Үүнээс болж төсөвт орох боломжтой орлого,ашиг төрийн оролцооны хэмжээнээс шууд хамааралтайгаар танагдан хязгаарлагдаж, тэр хэрээр улс,нийгэм шууд хохирох бөгөөд энэ нь Таван толгой мэт томоохон ордын хувьд олон жилийн дүнгээр авч үзвэл наанадаж хэдэн зуун тэрбум төгрөгөөр хэмжигдэх хөрөнгө байх нь гарцаагүй юм. Энэ бүхэн нь “Монгол улсад ... байгалийн ...баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл(д) …байна” гэсэн Үндсэн хуулийн үзэл санаа,заалт (6дугаар зүйлийн 1)-ыг бүдүүлгээр зөрчиж байна. 2. Дээрхтэй бараг ижил зохицуулалт хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5-д давтагдаж байна. Энд ”Улсын төсвийн оролцоогүйгээр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг эзэмшигч хуулийн этгээдийн тухайн ордод ногдох хувьцааны 34 хүртэлх хувийг төр эзэмшиж” болно гэжээ. Төрийн эзэмшлийн хувь,хэмжээг 0-34 хувь гэж бас л хязгаарлаж байгаа нь тусгай зөвшөөрлийг эзэмшигчдийн ашиг сонирхолд нийцүүлэхээс өөр бодитой үндэслэл, шалтгаангүй зохицуулалт болжээ гэж бид үзэж байна. Яагаад заавал 34 хувиас доош байх ёстой, зарим баялаг агуулгатай, нөөц ихтэй ордод яагаад үүнээс дээш байж болохгүйг энэхүү тоог тависан цөөн хүн л мэдэх нууц зүйл байх бололтой. 34 хүртэл хувь байж болно гэдэг нь нэг мөр ойлголт биш бөгөөд хэн нэг түшмэлээс хамаарч төр оролцохгүй байж ч болно гэсэн далд санааг илэрхийлж байгаагаараа маш хорон агуулгатай байна. Дээрх тоог Оюу толгойн ордын тусгай зөвшөөрлийг эзэмшигч гадаадын хөрөнгө оруулагчид зориулж оруулжээ гэж үзэх үндэс байна. Төрийн оролцоог бүх тохиолдолд 34 хувиас бага байхаар хуульчилж байгаа нь зарчмын хувьд буруу төдийгүй улс оронд асар их хохирол учруулах болно. Тухайлбал, манай үндэсний өмч баялгийн сор болсон Оюу толгойн ордоос олж болох цэвэр (ногдол) ашгийн 66-гаас доошгүй хувь гадаадын хөрөнгө оруулагчийн өмч болж хувирна. Энэ нь гайхалтай өндөр ашгийн төвшинтэй гэх уг ордын хувьд нэг жилд л гэхэд доод тал нь олон зуун тэрбум төгрөгийн асуудал байх бөгөөд төрийн оролцоог анхнаасаа бага байхаар хуульчилж байгаагийн балгаар Монгол улсын төсөв ирээдүйд асар их хэмжээний орлогоо алдах нь тодорхой байна. Энэ байдлаар бол эзэн орон өөрийн мэдэлд байлгаж болох (“Эрдэнэт” үйлдвэрээс хавьгүй арвин) хөрөнгө,санхүүгийн эх үүсвэрийг бусдад найр тавин өгч ирээдүйн хөгжлөө тэтгэн санхүүжүүлэх ихээхэн боломжоо алдах нь ээ. Гадаадын “донор” орон,байгууллагаас хараат өнөөгийн тэвчишгүй байдлыг аажмаар гэтлэн давах үндэсний хөгжлийн эрмэлзэл,зорилго,бодлогод ч маш хүнд цохилт болох нь. Хуулийн бусад заалт(29.2 ба 27.1.5)-тай уялдуулан авч үзвэл энэ зохицуулалт нь үндэсний аюулгүй байдалд ноцтой хохирол учруулж болзошгүй юм. Дээр дурдсан бүхэн нь Үндсэн хуулийн үзэл санаа, заалт(6дугаар зүйлийн 1)-д нийцэхгүй байгаа төдийгүй “Үндэсний аюулгүй байдлын тухай” хуульд “улс, үндэснийхээ язгуур ашиг сонирхлыг эрхэмлэх” талаар тусгагдсан үндсэн зарчим(4.1.1)-ыг зөрчиж байна. Улс орны санхүү,эдийн засагт гарцаагүй хохирол учруулахаас гадна эдийн засгийн аюулгүй байдалд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй энэхүү алдаатай зохицуулалт нь Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал”-ын 32дугаар заалтад тодорхойлсон Монгол улсын тусгаар тогтнол,бүрэн эрхт байдлын тулгуур үндсийг ч хөндөх хэмжээний асуудал болж мэдэхийг үгүйсгэх аргагүй юм. 3. Хуулийн 29дүгээр зүйлийн 2-т “Эхний 5 жилийн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 50 саяас дээш америк доллартой тэнцэх бол 10, 100 саяас дээш америк доллартой тэнцэх бол 15, 300 саяас дээш америк доллартой тэнцэх бол 30 жилийн хугацаагаар энэ хуулийн 29.1.-д заасан гэрээ байгуулна” гэжээ. Энэ заалтыг, ялангуяа 30 жилийн хугацаатай гэрээ байгуулах тухай хэсгийг маш их уршигтай алдаа болно гэж бид үзэж байна. 1997 оны хуульд Тогтвортой байдлын гэрээг эхний удаад дээд тал нь 15 жилийн хугацаагаар байгуулна гэж байсныг шууд 2 дахин өсгөж 30 жил болгож байгаа нь бүр цадигаа алдсан хариуцлагагүй хэрэг мөнөөс мөн. Зах зээлийн нөхцөл байдал хэдхэн жилийн дотор хэр их өөрчлөгдөж,түүний улмаас олон жилээр байгуулсан гэрээний үнэ цэнэ хэрхэн хувирдагийг Бороогийн алтны уурхайн гашуун туршлага бидэнд бэлхнээ харуулсаар атал үүнээс сургамж авалгүй 30 жилийн урт хугацаагаар улс орон,хойч үеэ ашиг багатайхан гэрээний нөхцлөөр дөнгөдөн чөдөрлөх гэж байна. Гэрээний хугацааг орд ашиглах техник-эдийн засгийн үндэслэлд тулгуурлан тогтоохын сацуу эхний удаад 15 жилээс хэрхэвч хэтрүүлж болохгүй гэж бид үзэж байна. 30 жилийн тухай заалтыг Оюу толгойн ордын лиценз эзэмшигчийн ая таалалд нийцүүлэн хуульд оруулжээ гэж үзэх үндэстэй. Үүнийг хууль эцсийн хувилбараар баталгаажиж хүчин төгөлдөр болоогүй (УИХ-ын дарга гарын үсэг зураагүй, Монгол улсын Ерөнхийлөгчид өргөн бариагүй, Ерөнхийлөгч хориг тавих бүрэн эрхээ эдлээгүй) байхад “Айвенхоу майнз” ХК-ийн Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх ерөнхий захирал Ж.Макены 2006 оны 7дугаар сарын 10-ны өдөр хуулийн талаар яаравчлан үнэлэлт дүгнэлт өгч хийсэн мэдэгдэл гэрчилнэ (“Ардын эрх”, 2006.07.17-ны №134). УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж ”Гадаадын пүүс компаниуд, тэдний төлөөний хүмүүс Монголын ашигт малтмалын ертөнцийн бодлогыг тодорхойлох оролдлого явж байна....Уул уурхайнхан хэн нэгэн гадныхнаар дамжуулж Монгол төрийн бодлогод нөлөөлөх оролдлого хийхгүй байх ёстой. Гадаадын нэг компани гарлаа гээд айлгахаар нь Монгол Улс тэрнийх нь дагуу ганхаад л шийдвэр гаргаад байвал төр улс гэж байгаад яах юм. Харамсалтай нь ийм юмнуудын гар хөл болж яваа монголчууд олон байна” (“Өдрийн сонин”,2006.06.23-ны №161) гэсэн нь бодит үнэн агаад, харамсалтай нь энэ нь хуулийн олон заалтад тусгалаа олжээ. 4. Одоо Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 43 хувь нь ашигт малтмал судлах, ашиглах тусгай зөвшөөрөл(лиценз)-ийн талбайгаар бүрхэгдэж, 6000 гаруй лиценз олгогдож, хэдхэн цөөхөн аж ахуйн нэгж, гадаад, дотоодын иргэдийн гарт хэдэн зуун лиценз хуримтлагдаж, үндэсний баялаг хар захын наймааны хэрэгсэл болж, зарим аймаг, сумын нутаг тэр чигээрээ лицензийн талбай болж, нутгийн иргэд аж ахуйгаа хөтлөн явуулах, амьдрахад ч саад бэрхшээл учирч, байгаль орчин ноцтой сүйтгэгдэж байгаа тухай жишээ баримт хангалттай бий. Гэтэл эл байдлыг таслан зогсоох, цэгцлэх талаар хуулинд тодорхой зүйл,заалт орсонгүй. “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг дагаж мөрдөх шинэчилсэн журмын 3 дугаар зүйлд лицензийг шинэчлэн бүртгэхдээ 1997 оны хуулийг дагаж мөрдөнө гэсэн хачин заалт ч орсон байна. Түрүүлж өргөдөл гаргаж бүртгүүлсэнд нь тусгай зөвшөөрөл олгодог,нэг этгээдэд олгох тусгай зөвшөөрлийн тоог хязгаарладаггүй 1997 оны хуулийн дагуух практикийг үндсэнд нь үргэлжлүүлэхээр шинэ хуулинд тусгажээ.Ингэснээр АМХЭГ-ын цөөхөн албан тушаалтан “лиценз тараадаг” хуучин практик хэвээр үлдэх нь. Газрын хэвлийг ухаж онгичих, байгаль орчныг сүйтгэх хэмжээ хүрээ багасах биш, харин ч нэмэгдэх нь. Энэ бүхэн нь “байгалийн нөөцийг зохистой ашиглах,хамгаалах бодлогын харьцаа алдагдсанаас хүний амьдрах орчин,эдийн засагт үүсэх сөрөг нөлөөллөөс сэргийлэх” талаар Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд тусгагдсан заалтад (52.) харш зарим бусармаг үйлдлийг үргэлжлүүлэх хууль зүйн нөхцлийг бүрдүүлж байна гэж үзэж болохоор байна. 5. Хуулийн 29дүгээр зүйлийн 1-д заасан Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэмжээний хөрөнгийн чадвартай дотоодын хөрөнгө оруулагч байхгүй байгаа нөхцөлд энэ заалт нь үнэндээ гадаадын хөрөнгө оруулагчдад зориулагдсан болж таарч байгаа юм. Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд “гадаад орны хөрөнгө оруулагчдад үзүүлэх аливаа хөнгөлөлт,тэдний эдийн засгийн сонирхлыг хамгаалах арга хэмжээг монголын үндэсний үйлдвэрлэгчид,хөрөнгө оруулагчдад үзүүлдэг хөнгөлөлт,эдийн засгийн нөхцлөөс давуутай болохоос сэргийлж,хяналт тавих” тухай заалт (35.3.11/) бий бөгөөд Хөрөнгө оруулалтын гэрээгээр баталгаажуулах тусгай нөхцлүүд нь энэхүү заалтад харшилж байна гэж үзэхээр байна. Хоёр. Хуулийн эдийн засгийн бодлого ба бусад зүйл,заалтын талаар 1. Хуулийн эдийн засгийн бодлогын гол цөм нь “роялти” хэмээх төлбөрөөр илэрхийлэгддэг бөгөөд энэ нь орд ашиглах тусгай зөвшөөрөл (лиценз) эзэмшигч аливаа хуулийн этгээд төрийн өмч болсон нөхөгдөшгүй баялаг эзэмшиж байгаагийнхаа төлөө төрд өгч байгаа онцгой, тусгай татвар билээ. Хуульд роялтийг нүүрс болон түгээмэл ашигт малтмалд 2,5 хувь, бусад ашигт малтмалд 5 хувь байхаар тогтоожээ.Энэ нь дэндүү ерөнхий, шудрага бус болжээ гэж бид үзэж байна. Ядахдаа ашигт малтмалын нэр төрөл, ордын газар зүй,эдийн засгийн байршил, олборлох нөхцөл, эдийн засгийн ач холбогдол, бүтээгдэхүүний нэр төрөл зэргээс хамаарч роялти нь ялгавартай тогтоогдох ёстой. Ард түмнээ орон сууцаар хангах, 40 мянган айлын орон сууцыг барих ажлыг төрөөс дэмжиж л байгаа юм бол элс,хайрга олборлоход 0,5-1 хувийн роялти байж болно, эсхүл огт роялтигүй ч байж болно. Хэрвээ зэсийн баяжмал, төмрийн баяжмал гаргавал арай өндөр роялти, ган юм уу зэс халуулах үйлдвэр байгуулвал бага роялти тогтоох гэх мэтээр төрийн бодлого энд тусгагдах ёстой юм.Шороон ордоос олборлосон хамгийн хямд зардалтай алтад 7,5 хувийн роялти байсныг 5 хувь болгож бууруулсан нь алхам ухарсан үйлдэл гэж бодогдож байна. 2. Гэнэтийн ашгийн татвар мэтийн гадаад, дотоодынхныг бухимдуулсан, цочроосон үйл ажиллагааг байн байн үйлдмээргүй байна. Татварын ба Ашигт малтмалын хууль муу учраас ийм үзэгдэл гарч байна гэж бид үзэж байна. Энэ хуулиар 68 хувийн татварыг нэг мөр болгох ёстой байсан. Тухайлбал, алтны хувьд 68 хувийн татвараа цуцлаж, роялтийг 7,5 хувиар хэвээр үлдээсэн байхад алт олборлогчид ч талархалтай хүлээж авна, улс орон ч хожино, алтны хар захын наймаа эцэс болж, Монголбанкны эрдэнэсийн сан арвижина. Зэсийн хувьд гэхэд үнийн шатлалтай роялтийг тогтоох ч юм уу, эцсийн бүтээгдэхүүнийг урамшуулах төлбөр тогтоож болох байсан. 3. Манай улсын эдийн засагт зэс, алт, хайлуур жонш, төмрийн хүдэр олборлолт гол эерэг нөлөөг үзүүлж байгаа бөгөөд цаашид ч таатай нөлөө үзүүлэх нь ойлгомжтой байна. Иймд юуны түрүүнд эдгээр төрлийн ашигт малтмалыг олборлох төрийн оновчтой бодлого, эдийн засгийн хөшүүргийг тогтоох нь гол асуудлын нэг мөн. Тухайлбал, зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулсан нөхцөлд роялтийг 5 хувь, баяжмал экспортлосон нөхцөлд гэнэтийн ашгийн татварыг цуцлаж, роялтийг 8 хувь, хайлуур жоншны баяжмалд роялтийг 5 хувь, хүдэр гаргах нөхцөлд 8 хувь, төмрийн хүдэр гаргавал роялтийг 8 хувь, ган хайлуулах үйлдвэрт 4 хувь гэх мэтээр тогтоож болох юм. Энэ дашрамд тэмдэглэхэд,татварын багц хуульд ашгийн татварын босгыг өндөрсгөж, 3 тэрбум төгрөгөөс дээш ашигтай бол 25 хувийн татвар авахаар шийдвэрлэсэн нь уурхайн салбарын хувьд оновчтой шийдвэр биш гэж үзэж байна. 4. Хайгуулын ажлын зардлын доод хэмжээ 2-3дахь жилд 1 га-д 0,5 доллар байхаар тогтоосон нь геологи, эдийн засгийн үндэслэл муутай байна. 50000-ын масштабын эрлийн ажил хийх тусгай зөвшөөрлийг 150-160 мянган га талбайд авахад 80 мянган доллар шаардлагатай болно. Үүнийг хэр барагийн монгол хүн, аж ахуйн нэгж гаргаж чадахгүй. Энэ нь ахиад л гадны хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүст зориулсан хууль болсон юм биш байгаа гэсэн сэтгэгдэл төрүүлж байна. Иймд хайгуулын ажлыг хийсэн ажил, гарсан үр дүнгээр нь үнэлдэг байвал зохино. 5. Төрийн өмч болох байгалийн баялгийг судлаж, ашиглаж байгаагийн хувьд ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч бүр төрийн эрх бүхий байгууллагатай гэрээ байгуулж ажиллах ёстой. Гэтэл энэ талаар хуульд тусгайлсан зүйл,заалт алга байгаа нь лицензийг хэдэн арваар нь хав дарах, хар захын наймаа өрнөн хөгжих нөхцлийг бүрдүүлсэн 1997 оны хуулийн гашуун сургамжийг үргэлжлүүлэхээр байна. Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ эхний 5 жилд 50 сая доллароос дээш байх нөхцөлд хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулахаар хуульд тусгажээ. Энэ хэмжээг яаж үндэслэсэн нь ойлгомжгүй байна. Хөрөнгө оруулалтын гэрээ гэдэг нь 1997 оны хуулийн “дүрээ хувиргасан тогтвортой байдлын гэрээ” мөн бөгөөд ямар нэгэн аж ахуйн нэгжийг ялган авч “тусгай гэрээ” байгуулах шаардлагагүй, аливаа аж ахуйн нэгж хуулийн өмнө адил тэгш эрх, үүрэг хүлээнэ гэсэн зарчмыг баримтлах нь зүйтэй. Энэ утгаар хөрөнгө оруулалтын гэрээ гэдгийг зөвхөн 50 сая доллароос дээш хөрөнгө оруулагчтай биш, бүх хөрөнгө оруулагчтай байгуулах нь зүйтэй бөгөөд тэгэхдээ Сангийн сайд гэрээ болгонд оролцох шаардлагагүй, харин уул уурхайг хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллага үүнийг шийдэж болно. Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тухайн ордыг ашиглах техник-эдийн засгийн үзүүлэлтүүд, эцсийн бүтээгдэхүүний нэр төрөл, хамтран ажиллах хэлбэр, эрдэс боловсруулалтын судалгаа, дэд бүтцийн тухай зэрэг зарчмын асуудал тусгагдах ёстой. 6. Тусгай зөвшөөрлөөр олгох хайгуулын талбайн дээд хэмжээ 400 мянган га байгаа нь үндэслэлгүй өндөр байна. Геологийн судалгааны практик болон бидний саналаар энэ хэмжээ 10 мянган га-гаас дээш байж болохгүй. 7. Хуулийн 5дугаар зүйлийн 5-д “хуулийн этгээдийн тухайн ордод ногдох хувьцааны 34 хүртэлх хувийг төр эзэмшиж” болно гэсэн нь бүрхэг томъёолол болжээ. Учир нь, зарим тохиолдолд гадаадын хөрөнгө оруулагч этгээдийн тухайн ордод ногдох хувьцааны хэмжээг бодитой тодорхойлох боломж Монголын талд бараг байхгүй. Үүний оронд ядахнаа “хуулийн этгээдийн нийт хувьцааны 34 хүртэлх хувийг” гэж томъёолсон бол хожим нь ямар ч маргаангүй зүйл болох байв. 8. Мөн “(с)тратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшиж байгаа этгээд нь хувьцааныхаа 10-аас доошгүй хувийг Монголын хөрөнгийн биржээр арилжина” гэжээ (5дугаар зүйлийн 6). Энд нийт,энгийн, давуу эрхтэй хувьцааны аль нь болох нь тодорхой бус байна. Гэтэл “Айвэнхоу майнз” компани нийт хувьцааны биш, зөвхөн энгийн хувьцааныхаа 10 хувийг арилжина гэсэн ойлголттой байгаагаа хууль хүчин төгөлдөр болоогүй байхад (өнгөрсөн сарын 10-нд) албан ёсоор мэдэгдчихээд сууж байна. . 9. Энэ хууль нь Монгол улсад хатуу ашигт малтмал судалж олборлож байгаа бүх харилцааг зохицуулах ёстой. Олон жил яригдаж байгаа боловч одоо хүртэл шийдэгдээгүй байгаа “гар аргаар ашигт малтмал олборлох” хуулийн төсөл, уурхайн харуул хамгаалалтын асуудал зэрэг өнөөгийн тулгамдсан асуудлыг ч энэ хүрээнд оруулж, эсвэл энэ хуультай нэгэн зэрэг харилцан уялдаатай шийдвэрлэх хэрэгтэй байсан юм. Хуулийн 3дугаар зүйлийн 2-т “(г)ар аргаар болон бичил уурхайгаас ашигт малтмал ашиглахтай холбогдсон харилцааг тусгайлан хуулиар зохицуулна” гэжээ. Ашигт малтмалын хууль цогц байх ёстой бөгөөд гар аргаар ашигт малтмал олборлох практикийг уг нь хориглох ёстой. Учир нь нийгэмд үзүүлж буй сөрөг нөлөө,хор уршиг нь өгч буй үр дүнгээс нь хавьгүй их байгаа юм. 10. Хуулийн 21дүгээр зүйлийн 1.2-т хайгуулын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн “онцгой эрх” гэх томъёоллыг гэнэт үндэслэл болгон хэрэглэсэн атлаа энэ “онцгой эрх”-ийн тодорхойлолтыг хаана ч өгөлгүй орхигдуулжээ. 11.Хайгуулын ба ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл хүссэн өргөдөл хүлээн авах, лицензийг олгох,хугацааг нь сунгах,цуцлах зэрэг үйл ажиллагаатай холбогдсон бүртгэх,хянах, шийдвэрлэх, мэдэгдэх ажлыг гүйцэтгэхэд ажлын 2,3,5 өдөр гэх мэт хэтэрхий яаруу давчуу цаг хугацаа тогтоон өгч байгаа нь бодит бус бөгөөд гагцхүү лиценз хүсэгч,эзэмшигчдийн ашиг сонирхлыг аль болох түргэн ханган биелүүлэхэд чиглэгдсэн, хариуцлагагүй үйлдэл,байдал үүсэх нөхцлийг бүрдүүлсэн зохицуулалт болж байна гэхэд нэг их хилсдэхгүй. Ганц жишээ хэлэхэд, хуулийн 26дугаар зүйлийн 5-д “Өргөдөл гаргасан этгээд тусгай зөвшөөрлийн эхний жилийн төлбөрийг хийснээс хойш ажлын 3 өдрийн дотор Кадастрын алба ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг 30 жилийн хугацаагаар” олгоно гэж заажээ. 30 жилийн турш эзэмших лицензийг заавал 3 өдрийн дотор авахаар тэгэж их яаруулаад байх шаардлага байдаг л учраас хуулийг ийнхүү боловсруулжээ. Энэ мэт зохицуулалт хуульд дүүрэн байна. 12. Энэ хуулиар геологи,уул уурхайн асуудал хариуцсан байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалтыг үндсээр нь өөрчлөх ёстой байсан юм. Гэтэл ашигт малтмалыг судлах, ашиглах үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулах төрийн захиргааны мэргэшсэн төв байгууллага бий болгох саналыг зориуд орхигдуулсан байна. Энэ нь цаад утгаараа Монгол улсыг богино хугацаанд хурдацтай хөгжүүлэх, ард түмний амьжиргааны төвшнийг түргэн дээшлүүлэхэд голлох ач холбогдолтой нөхөгдөшгүй баялгийг эзэмших, хариуцах асуудлыг эзэнгүйдүүлэх бодлого үргэлжлэх нөхцөл бололцоог олгож байна. 1997 оны хуульд байсан “Ашигт малтмалын тухай хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх байгууллагын бүтэц,тогтолцоо” гэсэн 9дүгээр бүлэг бараг тэр чигээрээ шинэ хуульд орсон нь энэ хууль үндсэндээ 1997 оны хуулийн хуулбар болсныг бас дахин харуулж байна. 1997 оноос хойш АМХЭГ гээч байгууллага Монгол улсын эрх ашгийг уландаа гишгэж, гадаад, дотоодын хэсэг бүлэг хүний ашиг сонирхолд үйлчилж ирсэн тэр гашуун сургамжийг бас дахин давтаж мэдэхээр байна. Бид энд зөвхөн хуулийн агуулгатай холбоотой зарчмын зарим асуудлыг хөндсөн бөгөөд харин зүйл,заалтуудын уялдаа холбоо, зөрчилтэй байдал, хэл найруулгын ба техникийн чанартай алдааны талаар авч үзсэнгүй. Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд, энэхүү хууль нь Үндсэн хуулийн үзэл санаа ба 6.1. заалтыг зөрчсөн, Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль, үзэл баримтлалын зарим заалт,зарчимд харшилсан, Монголын төр,ард түмний язгуур эрх ашгийг зохих ёсоор харгалзаагүй, үндэсний баялгийг үрэн таран хийж, хувьд ашиглах үзэл санаа бүхий 1997 оны хуулийн шууд үргэлжлэл, залгамж болжээ гэж бид үзэж байна. “Ашигт малтмалын тухай” хуулийг боловсруулахад иргэд болон төрийн бус байгууллага, эрдэмтэн, мэргэжилтнийг өргөн оролцуулж,олон хүний саналыг авч тусгасан мэт ухуулга,сурталчилгаа явагдсан нь бодит байдалд огт нийцэхгүй бөгөөд үнэн хэрэгтээ олон сараар алгуурлан цаг хугацаа алдаж, явцуу ашиг сонирхол бүхий гадаад,дотоодын хэсэг бүлэг хүний явуулга,лоббигийн нөлөөн дор түргэн түүхий боловсруулсан төслийг хязгаарлагдмал хүрээнд хэлэлцсэн болж, баяр наадмын яг өмнө УИХ-аар үндсэндээ хаалттай хэлэлцэж хам хум баталсан нь бүх талаар тун түүхий хууль гаргахад хүргэжээ гэж бид дүгнэж байна. Эдийн засгийн ухааны доктор,уурхайн инженер С.АВИРМЭД Геологи, эрдэс судлалын ухааны доктор, профессор Ж.БЯМБА Техникийн ухааны доктор, профессор, баяжуулагч инженер М.ДАМДИНСҮРЭН Геологи, эрдэс судлалын ухааны доктор Ч.ХУРЦ Эрдсийн баялгийн эдийн засагч, магистр С.БОЛД Геологич, магистр Д.САНЖААДОРЖ Олон улсын харилцааны эдийн засагч Р.ЭРХЭМБАЯР 2006 оны 8 дугаар сарын 7. Улаанбаатар хот

ИЛ ЗАХИДАЛ МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ, ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЗӨВЛӨЛИЙН ТЭРГҮҮН Н.ЭНХБАЯР ТАНАА

2008-12-15T04:05:00.000-08:00

“Ашигт малтмалын тухай” хуульд хориг тавиулах тухай Саяхан УИХ-аар батлагдсан “Ашигт малтмалын тухай” хууль нь ашигт малтмалын ордуудыг ач холбогдлоор нь ангилсан, тусгай зөвшөөрлийн болон нөөц ашигласны төлбөрийг нэмэгдүүлсний хамт төв,орон нутгийн төсөвт нэлээд оновчтой хуваарилсан зэргээрээ өмнөх хуулиас арай дээр болжээ. Гэхдээ хамгийн чухал, тулгуур асуудал болох байгалийн нөхөгдөшгүй баялгийг Монгол улсын хөгжил,дэвшилд зориулан зүй зохистой ашиглах, хамгаалах асуудлаар ахиц гаргасангүй, харин ч ухралт хийх нөхцлийг бүрдүүлж байна гэж үзэх хангалттай үндэслэл байгаа тул энэ хууль нь Монгол улсын язгуур эрх ашигт огт нийцэхээргүй байна. Үндэсний эрх ашигт ноцтой хохирол учруулах эх үндсийг тавьсан “Ашигт малтмалын тухай” 1997 оны хуулийн гол үзэл санаа,зохицуулалтыг үргэлжлүүлсэн хууль болжээ гэж бид дүгнэж байна. Энэхүү дүгнэлтийг бид дараах үндэслэлд тулгуурлаж хийлээ. Үүнд: 1. Байгалийн баялаг гагцхүү ард түмний мэдэлд байна гэсэн Үндсэн хуулийн үзэл санаа, заалтад харшилсан зохицуулалт энэ хуульд нэвт шингэсэн байна. Хуульд төрийн алсын хараатай бодлого үгүйлэгдэж, эрдэс баялгийг эзэмшин ашиглахад төрийн оролцоо, зохицуулалтыг аль болох бага байлгах, хатуу хязгаарлах зорилго,санаа,санаархал илт давамгайлсан байна. Мөн чанартаа ард түмний өмч,баялгийг газар нутгийн нь хамт захиран зарцуулах эрх мэдлийг хувийн өмчийн секторт шилжүүлэн хуваарилах үйл явцыг эрээ цээргүй баталгаажуулсан, өөрөөр хэлбэл хайгуулын ба ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хэдхэн компани, хэсэг бүлэг хүний ашиг сонирхолд яв цав нийцүүлсэн хууль болжээ. 2. Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль, үзэл баримтлалын заалт, зарчимд харшилсан зохицуулалтыг энэ хуульд тусгасан байна. Энэ нь юуны өмнө гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчтай байгуулах гэрээний хугацаа, нөхцөл буюу үндэсний эдийн засгийн аюулгүй байдалд ноцтой хор хөнөөл учруулж болзошгүй, тэрчлэн улс орны эдийн засагт үлэмж хохирол учруулах нь илэрхий зарим заалтад хамаарна. Хувийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн гэдэгт барьцаалагдаж, стратегийн ач холбогдолтой томоохон ордуудаа гадаадынхны эрх мэдэлд шилжүүлэх, нутаг дэвсгэрээ урт хугацаагаар эзэмшүүлэх, Монголд хохиролтой, харийнханд ашигтай нөхцлөөр гэрээ хэлэлцээ хийх, хувьцааны 66-гаас доошгүй хувийг тэдэнд эзэмшүүлж санхүүгийн талаар хохирох, байгаль орчин,уул ус,ургамал амьтнаа сүйтгүүлэх зэргээр Үндэсний аюулгүй байдалд үлэмж хохирол учруулж болзошгүй хууль батлагдчихлаа Жишээлбэл, дэлхийн зах зээлийн одоогийн үнээр 250 тэрбум доллараар хэмжигдэх буюу Монголын дотоодын нийт бүтээгдхүүнээс даруй 140 дахин их баялагтай Оюутолгойн хосгүй сайхан ордоо эзэмших эрх мэдлээ монголчууд бид 0,2-0,3 тэрбум долларын хайгуулын ажлын төлөөсөнд “Айвэнхоу майнз” компанид 30 жилийн хугацаатай гэрээгээр алдах гэж байна. Үндэсний эдийн засгийн аюулгүй байдалд энэхүү хуулийн харгайгаар ноцтой хор хөнөөл учирвал Монгол улсын тусгаар тогтнол,бүрэн эрхт байдлын тулгуур үндэс хөндөгдөнө. Манай сор болсон ордуудын хайгуулын ба ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг одоо эзэмшиж буй гадаад,дотоодын хэсэг бүлгийн “захиалгаар” тэдний ая таалалд нийцүүлэн энэхүү хуулийг хийжээ гэж хэлэхэд хилсдэхээргүй байна. 3. Үндэсний хөгжлийн бодлогод 1997 оны хуулийн уршгаар гарсан ноцтой алдааг энэ хууль улам лавшруулан баталгаажуулж, засаж залруулах аргагүй болгох гэж байна. Стратегийн ач холбогдолтой ордуудыг ашиглахад төрийн эзэмших хувийг (хувьцааг) зориуд ихээхэн доогуур төвшинд тогтоосон нь эцсийн дүнд байгалийн баялгийн үлэмж хэсгийг тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдэд үнэ төлбөргүй “бэлэглэсэнтэй” ижил үйлдэл мөн. Энэ нь юуны өмнө төсвийн болон төсвийн бус хөрөнгөөр хайгуулыг нь хийсэн Оюу толгойн зэс алт, Таван толгойн коксжих нүүрс, Бүрэнхааны фосфорит, Сэлэнгийн төмрийн бүлэг орд гэх мэт томоохон ордод хамааралтай. Энэ хуулийг ёсчлон хэрэгжүүлбээс улс,нийгэм санхүүгийн асар их хохирол хүлээх төдийгүй цаашид дотоодын санхүүгийн эх үүсвэрт түшиглэн хөгжих ихээхэн боломжоо алдана. Тухайлбал, Оюу толгой, Таван толгой зэрэг томоохон ордоос улсын төсөвт наанадаж олон зуун тэрбум төгрөгийн ашиг дутуу орох нь бүр одоо тодорхой байна. Ингэвээс улс орныг тогтвортой хөгжлийн гольдрилд оруулах зорилготой Мянганы хөгжлийн зорилт, одоо Таны шийдвэрээр боловсруулах гэж буй Үндэсний хөгжлийн хөтөлбөр зэрэг нь хөрөнгийн эх үүсвэргүйгээс хэрэгжихгүйд хүрч хоосон яриа, лоозон болж мэдэх юм. Хөгжлийн онцгой чухал эх булаг болох байгалийн гол баялгаа өөрийн захиран зарцуулах эрх мэдэлд байлгалгүйгээр хөгжиж дэвжсэн улс гүрэн дэлхий дээр байдаггүй билээ. 4. Өмнөх хуулийн дагуу бодлогогүй,замбараагүй олгосон тусгай зөвшөөрлүүдийг нэг мөр болгож цэгцлэх талаар шинэ хуульд зохицуулалт орсонгүй. Нийгмийн бухимдал, иргэдийн эсэргүүцлийг буй болгосон, байгалийн баялгийг лицензээр халхавчлан “хувьчилсан” бусармаг үйлдлийг таслан зогсоох биш, харин ч хуульчлан баталгаажуулсан байна. Ард түмэн ийм шударга бус, цагаандаа гарсан зүйлийг хүлээн зөвшөөрнө гэдэгт итгэхэд бэрх. Нийгмийн баялгийн шударга бус, тэнцвэргүй хуваарилалт ийнхүү үргэлжилж баян, ядуугийн ялгаа, үгүйрэл,хоосрол цаашид нэмэгдэх аваас ирээдүйдээ,төрдөө итгэх олон түмний итгэл найдвар алдагдаж,популист болон туйлширсан үзэл сэтгэлгээ газар авч, Монгол улсын нийгэм-төрийн байгууллын аюулгүй байдалд ч нөлөөлж болзошгүй. 5. Хуульд тусгасан бусад олон зүйл,заалт ч (тухайлбал, сүйтгэсэн байгаль орчныг нөхөн сэргээх, хууль тогтоомж зөрчигчид хариуцлага хүлээлгэх тухай заалтууд) шаардлага хангахгүй байгаа төдийгүй улс орны эрх ашигт харшилсан гэдэг нь амьдралаар нэгэнт нотлогдсон 1997 оны хуулийн зохицуулалтыг улам лавшруулан баталгаажуулсан байна. Дээр дурдсан үндэслэл,санал,дүгнэлтээ энэ захидлын салшгүй хэсэг болох хавсралтад хураангуйлан тайлбарлав. Хуулийн төсөл боловсруулах ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнд бидний зарим нөхдийг Таны дэмжлэг, УИХ-ын даргын шийдвэрээр албан ёсоор оруулсан боловч үйл ажиллагаанд нь оролцох боломж олгоогүй, хуулийг баяр наадмын өмнө УИХ-аар үндсэндээ хаалттай, маш яаруу хэлэлцсэн гэдгийг энд дурдах нь үнэнд нийцнэ. Хүндэт Ерөнхийлэгч, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тэргүүн Та бидний санал, дүгнэлтийг нягтлан үзэж Монголын төр,ард түмний нийтлэг язгуур эрх ашгийг бүхнээс эрхэмлэн дээдэлж, Үндсэн хуулиар олгогдсон бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн “Ашигт малтмалын тухай” хуульд бүхэлд нь хориг тавьж, Монгол улсын эрх ашигт ноцтой хохирол учруулах энэхүү түүхий хуулийг УИХ-аар дахин хэлэлцэх боломж олгоно гэдэгт бид гүнээ итгэж байна. Таныг хүндэтгэн ёсолсон: Эдийн засгийн ухааны доктор,уурхайн инженер С.АВИРМЭД Геологи, эрдэс судлалын ухааны доктор, профессор Ж.БЯМБА Техникийн ухааны доктор, баяжуулагч инженер М.ДАМДИНСҮРЭН Геологи, эрдэс судлалын ухааны доктор Ч.ХУРЦ Түүхч, угсаатнысудлаач, доктор Б.БАЛЖИННЯМ Эрдсийн баялгийн эдийн засагч, магистр С.БОЛД Геологич, магистр Д.САНЖААДОРЖ Олон улсын харилцааны эдийн засагч Р.ЭРХЭМБАЯР 2006 оны 8 дугаар сарын 7. Улаанбаатар хот

ОРДНЫ ХУЙВАЛДААН БУЮУ “ХӨШИГНИЙ ЦААДАХ ҮЗЭГДЭЛ”

2008-12-15T04:04:00.000-08:00

Миний монголын газар шороо хөдөлгөөн” анх УИХ-ын даргатай уулзахдаа 2006 оны Ашигт малтмалын тухай хуулийг ил тод, нээлттэй хэлэлцэх, УИХ¬¬ гишүүдийн санал өгсөн байдлыг иргэдэд мэдээлэх шаардлагыг тавьсан. Харамсалтай нь, ил тод хэлэлцэж байна гэж гадаадын голдуу хүмүүсийг төрийн ордондоо хэд хэдэн удаа цуглуулах, эсхүл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр хэлэлцэж байгаа дүр үзүүлэх зэргээр гахай жилийн сүүлч, нохой жилийн эхээр олон “жүжиг тавьсан” боловч, түүндээ жинхэнэ ажил хэрэгч хэлэлцүүлэг бараг болоогүй гэж би дүгнэж байна.Хамгийн наад зах нь О.Энхсайхан асны хуулийн төсөл, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр удаа дараа гарсан нийтлэл, иргэдээс гарч байгаа санал, зөвлөмжийг нэг удаа ажил хэрэгчээр хэлэлцээгүй, үнэлэлт дүгнэлт өгөөгүй. Ийм учраас Ашигт малтмалын тухай хуулийг хэн нэгний ашиг сонирхолд нийцүүлэн , үндсэндээ хаалттай, Их баяр, тэмдэглэлт ойн өмнө “нүгэл хийдэг байсан, олон жилийн туршлагдаа үндэслэн, их баяр наадмын өмнө шуурхайлан хэлэлцсэн болж, яаравчлан баталсан.ХУ нам ч яахав, олон жил нүгэл, буяныг хослуулж хийсэн туршлагатай, харин шинэ үеийнхний итгэж явдаг АН нам хуйвалдаанд оролцож, хоёр намын бүлгийн шийдвэр гэдэг нэрийн дор энэ нүгэлийг хийлцэхэд голлон оролцсон нь туйлын харамсалтай. 2006 оны 7 дугаар сарын 8-нд УИХ-аар баталсан Ашигт малтмалын тухай хууль, мөн сар орчмын дараа УИХ-ын дарга баталгаажуулсан 2 хууль миний өмнө байна. Би 2 хууль гэж андуурсангүй, уг нь нэг хууль байх учиртай боловч, өөр хоорондоо ялгаатай нэг хуулийн хоёр өөр хувилбар байгаа юм. Үүнийг тодорхой болгохын тулд эхнийхийг нь “УИХ-ын”, хоёр дахийг нь УИХ-ын даргын буюу “Даргын” гэе Хэлбэр талаас нь харьцуулж үзье. д/д Харьцуулах үзүүлэлтүүд УИХ-ын Даргын 1 А4-өөр хэвлэсэн хуудасны тоо 40 43 2 Бүлгийн тоо 10 11 3 Зүйлийн тоо 70 66 Ийнхүү 7 сарын 8–нд УИХ-ийн гишүүдийн баталсан хууль сар орчмын дарааУИХ-ын даргын мутараас 40 хуудас байснаа бүхэл бүтэн 3 хуудас нэмэгдэж, “бүдүүрээд”, 10 бүлэг байсан нь 11 болж, “таргалаад”, 70 зүйл нь “жингээ хасаж” 66 болж, “жижигрэн” дүрээ хувиргасан байх юм. “УИХ-ын” 10 бүлэг “даргын” мутраас гарахдаа үндсэндээ бараг өөр өөр нэртэй болсон ба голдуу тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон “нэр устай” болсон нь Монгол улсын Ашигт малтмалыг хайх , ашиглах бодлогын чанартай хууль биш, лиценз тараах 97 оны хуулийн “үнэр” нэвт шингэсэн байна. УИХ-ын дарга саяхан орон даяар цацсан ярилцлагадаа, хуулийн дагуу УИХ-ын дарга нь нэгэнт батлагдсан хуульд бодлогын ба зарчмын өөрчлөлт оруулах эрхгүй, харин найруулгын болоод жижиг сажиг алдааг засаж болно гэсэн утгатай зүйл ярих шиг болсон. Гэхдээ дээрх өөрчлөлт нь алинд нь хамрахыг би бас сайн ойлгохгүй л байна. Харин бодлогын ба зарчмын өөрчлөлт орж уу гэдгийг би бас тулгаж үзсэн юм. “УИХ-ын” хувилбарын Нэгдүгээр бүлгийн Нийтлэг үндэслэлийн 5.5-д: ”Улсын төсвийн хөрөнгөөс бусад эх үүсвэрээр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын орд ашиглах ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРӨЛ ЭЗЭМШИГЧ хуулийн этгээдийн хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж болно. Төрийн эзэмшлийн хэмжээг орд ашиглах гэрээ, төрийн оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээгээр тодорхойлно.” гэж бий. Тэгвэл “даргын” хувилбарт, мөнөөх заалт маань: “Улсын төсвийн оролцоогүйгээр , эрэл, хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ОРДЫГ ЭЗЭМШИГЧИЙН тухайн ордод оруулсан хөрөнгийн 34 хүртэлх хувьтай тэнцэх хувьцааг төр эзэмшиж болох бөгөөд уг хэмжээг төрөөс оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан орд ашиглах гэрээгээр тодорхойлно.” гэжээ. Өнгөн талаас нь харвал, мөнөөх даргын хэлдэг найруулгын жижиг алдааг зассан, залруулсан мэт харагдавч, агуулгын ноцтой өөрчлөлт оруулсаныг үгүйсгэж болмооргүй байна. Мөн монгол хэлний найрлагын хувьд өмнөхөөс илүү биш, бүр ч эвгүй болгочихсон мэт санагдаж байна. Хуулийн этгээдийн хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж болно гэж байсан бол , даргын залруулсанаар ордод оруулсан хөрөнгийн 34 хүртэлх хувьтай тэнцэх хувьцааг төр эзэмшиж болох оор засварласныг бодлогоор хийсэн байна гэвэл юу гэж хариулах бол... Миний хэлэх гэсэн гол зүйл бол УИХ-ын хуульд: ордыг ашиглах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч гэж алгын чинээ цаасны тухай асуудал яригдаж байсн бол, даргын залруулсан хувилбарт, нөгөө газрын хэвлий, эрдэс баялагаа хэн нэгэн этгээдэд хувьчилж өгчихөөд, орд эзэмшигч болгочихжээ гэж шүүмжилэх гээд байгаа юм. Хуулийн зөвхөн нэг заалтад ийм ноцтой өөрчлөлт оруулсныг УИХ-ын гишүүдийн баталсан хуулинд бүдүүлгээр халдлаа гэж үзэхээс өөр аргаггүй мэт.Үүнийг зориуд санаатай хийсэн, Үндсэн хуулиа уландаа гишгэж, гадныханд ордоороо найр тавих гэсэн хорон санаа биш биз гэж хэлэх гээд байгаа юм. Зөвхөн энэ заалтаар энэ хуулийг хүчингүй болгох шаардлагатай гэж бид үзэж байна. Энэ заалтаар чинь “Айвенхоу” гэрээ хийвэл яах юм бэ. Тэд Оюутолгойн ордыг эзэмшигч гэж үзээд байгаа шүү дээ.Фрийдланд нэг жилийн өмнө, Элбэгдоржийн засгийн газрын 17 гишүүн ийм шийдвэр гаргасан гээд зарлачихсан шүү дээ. Дарга үүнийг улам баталгаажулах гээд байгаа юм уу. Юмыг ингэж ар худрагаар нь хийж болохгүй байх аа. Хэрвээ Үндсэн хуулийн 6.1,6.2-ыг өөрчлөхгүй юм бол энэ заалтаа хасах хэрэгтэй байна. Хууль хэлэлцсэн “хөшигний цаана” ямар уур амьсгал ноёрхож байсныг сонирхоё. Хаалттай, “хөшигний цаана” гэдгийн учир бол энэ хуулийн төслийг УИХ-д хэлэлцүүлэхдээ анхнаасаа олон нийт, иргэдийн төлөөлөгч, эрдэмтэд мэргэжилнүүдийг өргөн оролццуулсан гэдэг нь “ший янгуу” байсан бөгөөд хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцүүлэх явц нь үндсэндээ хаалттай, зөвхөн УИХ-ын гишүүд болоод өөрсдийн таалалд нийцсэн зарим нэг мэрэгжилнийг оролцуулсанаар тайлбарлагдаж байгаа юм. Энэ хуулийн төслийг боловсруулах ажлын хэсэг нь анхнаасаа мордохын хазгай болж эхэлсэн юм. Хууль боловсруулах ажлын хэсэг нь УИХ-ын 14 гишүүн оролцсон, угаасаа манай Парламентад геологийн, уурхайн олигтой мэрэгжилтэн байхгүй байж, эрдэмтэд мэрэгжилтнээ сонсдоггүй нь зарчмын алдаа байсан юм.Ажлын дэд хэсгийг мэрэгжлийн хүмүүсээр бүрдүүлэх ёстой авч, нийт 18 хүний бараг тал хувь геолог, уурхайн мэрэгжлийн бус хүмүүсээр бүрдэл болж байсан бөгөөд , мэрэгжлийн гэгдэх хүмүүсийн зарим нь гадаадын пүүс компанийн явцуу ашиг сонирхолыг улайран хамгаалагчид байлаа. . Ийм ажлын хэсгээс сайн хуулийн төсөл гарах магадлал, үндэндээ байхгүй гэдэг нь ч ойлгомжтой байсан. Тэгээд ч 2 сар орчмын хугацаанд ажлын хэсэг бүрэн бүрэлдүүнээрээ нэг ч удаа хуралдаагүй бөгөөд биднээс нууцалж, хуралдсаныг үгүйсгэх аргаггүй юм. Ажлын дэд хэсэг , миний мэдэхийн 3 удаа цугласан бөгөөд тэхдээ 18 хүний тал хувь ч ирдэггүй байсан юм. Ажлын хэсгийн цугларалт дээр 14 гишүүний гэгээн дүрийг олж харж, тэдэнтэй ном хаялцах ухааны юм бодож суусан чинь, дэд хэсгийн хуралдаан дээр 5 гишүүний, эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаан дээр орж, гарсан 6--8 гишүүний нүүр царайг харсан ба 2 сар орчмын турш ажлын хэсгийн бүрэлдүүнд орсон УИХ-ын гишүүн Д.Арвин, Ч.Содномцэрэн, Р.Бадамдамдин, Ц.Сүхбаатар нарын гэгээн дүрийг олж харах хувь дутсан юм даг. Харин энэ хуулийн төсөлтэй 5-6 сар “ноцолдсон” УИХ-ын гишүүн, барилгын инженер Ц.Дамиран, сүүлийн 2 сар гаруй “ноцолдсон” УИХ-ын гишүүн, геофизикч Д.Одхүү нар энэ хуулийн төсөлд үнэхээр цаг заваа харамгүй зарцуулсныг тэмдэглэх нь үнэнд нийцнэ. Уг нь энэ хуулийг УИХ-ын эдийн засгийн Байнгын Хороо хариуцаж, гардаж боловсруулна, хэлэлцүүлнэ, батлуулна гэсэн ерөнхий ойлголт над байсан бөгөөд түүний дарга Гантөмөрийн барааг харах хувь завшаан бас тохиосонгүй. Гадаадынхныг цуглуулсан нэгэн хуралдааныг эс тооцвол шүү. Энэ бүхнийг ингэж дэлгэрэнгүй нуршдагийн учир юу гэвэл, манай УИХ-ын үйл ажиллагаа,халуун гал тогоо ньнэг иймэрхүү дүр зураг байдаг юм байна гэснийг уншигчддаа тайлбарлах гэсэн юм. Ийнхүү УИх-ын Эдийн Засгийн байнгын хороо болоод чуулган руу Үндсэн хуульд суурилсан, хоёр өөр үзэл баримтлалыг механикаар нэгтгэсэн, “үгийн цуглуулга” оруулсан байдаг. Хуулийн төслийг УИХ-ын эдийн засгийн байнгын хороогоор 6 дугаар сарын 29-30-нд хэлэлцэхэд 54 санал гарсан байдаг. Үүнээс сонирхолтой , зарчмын зөрүүтэй гэгдэх саналыг хэн хэн гаргав гэдгийг толилуулъя. Энэ 54 саналыг хэлэлцэх үед тайлбар санал, гаргасан гишүүд бараг байдаггүй юм. Цөөхөн зарчмн ач холбогдол багатай зарим зүйл заалтдээр сүрхий цэцэрхэж маргасан гишүүд ганц хоёр байсан. Өөрөөр хэлбэл, энэ хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэцэхдээ”зүгээр л машиндчихсан”, гишүүд зүгээр л “кноопдоод” батлачихсан байдаг. Эдийн засгийн байнгын хороогоор 2 өдөр хэлэлцсэн, дараа нь УИХ-ын хуралдаанаар 3-хан өдөр ярилцан байна. Энэ чухал хуулийг нухацтай хэлэлцсэн хугацаа нь ердөө энэ. 100 өдөр хуралддаг, тэгээд хэдэн арваар нь “хууль үйлдвэрлэдэг” юм чинь ингэж л таарч байгаа юм. УИХ-ын чуулган руу 1997 оны хууль шинэчлэгдсэн найруулга нэртэйгээр, “амин сүнс” нь хэвээр орж, “амилсан чөтгөр” болон дүрээ хувиргаж, монгол улсад бүр ч ноцтой хохирол учруулахаар гарсан юм. Энэхүү “чөтгөр амилуулах” үйл ажиллагаанд оролцсон УИХ-ын гишүүдийн “идэвхи зүтгэлийн” талаар дэлгэн тавих нь шудрага ёсонд нийцнэ. Монгол улс, монгол иргэдийн эрх ашгийн эсрэг , гадныхан буюу хэсэг бүлэг этгээдийн эрх ашгийг энэ хуульд яаж тусгасныг доор тайлбарлав. Тэхдээ эдгээр “амин чухал” нэмэлт, өөрчлөлтүүд, саналуудыг хууль батлагдахаас ердөө2-3 хоногийн өмнө “шахаж” чадсан нь гайхалтай. 1.Монгол улс, монголын ард түмний өмчийг эздэд аль болох бага хүртээх, эсхүл бүр “бэлэглэх” гэсэн санаагаа УИХ-ын гишүүн , МАХН-ын гишүүн Л.Пүрэвдорж, Ц.Дамиран, АН-ын гишүүн Б.Батбаяр, Г.Батхүү, Л.Гантөмөр, АН-ын нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжтэй хамтран ашиглах тохиолдолд төрийн оролцоо 50 хүртэл хувь байж болно. Төрийн оролцоо оруулсан хөрөнгө оруулалтынхаа хэмжээгээр тодорхойлогдоно.” ,мөн 5.5-д”Улсын төсвийн хөрөнгөөс бусад эх үүсвэрээр хайгуул хийж, нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын орд ашиглах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшижболно.” гэсэн зүйлийг батлуулж амжсан юм. Аливаа хувь оролцоо, тэр тусмаа төрийн оролцооны тодорхой хувь хэмжээний тухай нээлттэй, ил тод хэлэлцэгдээгүй бөгөөд энэ хачирхалтай заалт хууль батлагдахаас ердөө 10 хүрэхгүй хоногийн өмнө яригдсан бололтой. Энэ заалт орсоноор, нэгд, монгол төсвийн хөрөнгөө гаргаж нөөцийг нь тогтоосон, өөрийн өмчөө, тодоруулвал , ордоо, түүний лицензийг эзэмшигч этгээдээс хөрөнгө , зардал гаргаж худалдаж авна, тэхдээ бүр тал хүрэхгүй хувийг нь авна, төсвийн хөрөнгөөс бусад эх үүсвэрээр хайгуул хийсэн ордын хувьд бол хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж ч болно, болохгүй ч байж болно, эсхүл бүр авахгүй , “бэлэглэж” ч болно гэж ойлгогдож байна. 0-50, 0-34 хувь гэдгийг чухам яаж үндэслэсэн, практикт хэрхэн хэрэгжүүлэхийг бурхан ч үл мэдэх бөгөөд буг чөтгөрүүд бол тун амархан хэрэгжүүлэх бололтой юм. Ордын тусгай зөвшөөрөлийг арилжаалах хөрөнгийн бирж монголд алга байна. Хэвлэлийн мэдээнээс үзвэл Оюутолгойн хуьцааны арваад хувийг РИО Тинто компани 300-400 сая доллароор авсан гэх мэдээлэл байна. Тэгвэл бид энэ ордын 34 хувийг авна гэвэл, 1 тэрбум нилээд давсан мөнгөөр авах болж байна. Зэс, алтнаас орж ирсэн татвар төлбөрөө хав дарж байж, 5-6 жилийн дараа Оюутолгойн 34 хувийг авах болж байгаа юм. Эс тэгвээс энэ орд маань Канадын компанийн өмч болох юм байна. Хэрэв та бүхэн анзаарсан бол 5.4,5.5-д орд ашиглах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч гэсэн тодорхойлолт яваад байгаа, тухайбал, энэ нь, Оюутолгойн ордыг ашиглах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч гэж ойлгогдож байна. . Тэгвэл Нямдорж даргын гарын үсэг зурж, баталгаажуулсан хуульд, орд эзэмшигч буюу өмч эзэмшигчийн тухай бүр тодоруулвал, Оюутолгойн хэмээх 200-гаад тэрбум долларын өмчийг эзэмшигч гадаадын крмпани болж хувирсан байна. өөрөөр хэлбэл, Оюутолгой, Монголын ард түмний, төрийн өмч биш болж таарч байна. 2. ИЗН-ын дарга С.Оюун Ашигт малтмалын хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад үнэхээр “их хүч, зүтгэл” гаргасан. Бүр өнгөрдөг өвөл түүний тэргүүлдэг Монголын геологчдын холбоо 1997 оны хуулийг дэмжиж, өөрчлүүлэхгүй байхын төлөө мэдэгдэл гаргаж байсан. Тэр ч байтугай геологи, уурхайн эдийн засаг, эрх зүйн мэдлэгээр маруухан, гадаадын компанид ажилладаг, холбооны тэргүүлэгч гэх нэгэн геохимичээ ажлын дэд хэсгийн бүрэлдүүнд оруулж, тэр нь 1997 оны хуулийг чадах чинээгээрээ хамгаалсан. Ийм “сонгомол”хүмүүсийн хичээл, зүтгэлээр энэ гажиг, завхаруулсан хууль гарсныг энд тэмдэглэхэд илүүдэхгүй. 76 дотроо ганц геологич нь С.Оюун гишүүн. Түүний зүтгэлийг ч хурлын дарга үнэлсэн байсан. Тэрээр хэдэн арван санал оруулсан байдаг. С.Оюуны санал нь, нэгд геологчийн нүдээр, хоёрт, эмэгтэй хүний гярхай нүдээр урд өмнө ажиглаагүй байсан жижиг сажиг, өө сэв, редакцийн чанартай, ойлголтын зөрүүтэй зүйлийг адтай ажигласан байсан. Бас мэдэн будилсан юм ч ажиглагдаж байна лээ. Харин би энд түүний оруулсан 2 саналын талаар уншигчдад тайлбарлах нь зүйтэй гэж бодож байна. 1997 оны хуулийн лиценз барьцаалх заалтыг шинэ төсөлд орхигдуулсан байсан. ОЮун гишүүн, нийгэмд, авилгалын эсрэг тэмцдэг, шудрага гэсэн имижтэй л дээ.Гэвч тэрээр үнэн шудрага хүн байсан бол 1997 оны хууль боловсруулсан гадаадынхны саналыг орхигдуулсан байна шүү дээ гэж УИХ-ын чуулган дээр мэдэгдэл хийх байсан юм. Харин түүний оронд тэр 1997 оны хуулиас 2 хуудас шахуу зүйлийг яг тэр хэвээр нь хуулбарлан оруулаад Оюун гишүүний санал гэж дэмжүүлсэн байв. Үүнийг Оюун гишүүний санал гэж үзэнх үү, 1997 оны хуулийн хуулбар гэж үзэх үү. Оюун гишүүн бол стратегийн орд гэх ангиллыг тууштай эсэргүүцэгч.Хуульд энэ талаархи 4.1.11 заалтыг хасуулахын төлөө тэрээр хэдэн хэдэн удаа оролдлого хийсэн байдаг. Монгол улсын дорнот, өмнөт хэсгээр бараг “хөглөрч” байдаг хайлуур жонш бол АНУ-ын хувьд стратегийн түүхий эд. Миний мэдэхийн энэ улс сүүлийн 30-аад жилийн турш, хайлуур жоншийг экспортолж, өөрийн хайлуур жоншиндоо гар хүргэхгүй байна. Яагаад гэвэл фторист кальц нь хими, төмөрлөгийн үйлдвэрт өргөн хэрэглэгддэгээс гадна зэр зэвсэг, сансрын техникт хэрэглэгддэг юм гэсэн. Энэ далимд нэг онигоо гэмээр зүйлийг уншигчддаа сонирхуулъя. Саяхан Засгийн газраас гаргасан, нууцлаад байгаа 40 гаруй стратегийн орд гэх 2 хуудас цаасан дээр, Хонгорын хайлуур жоншны орд гэсэн нэр “цохиж” явна лээ. Манайд хайлуур жоншны 60 гаруй орд байсан. Хонгорын ордыг өнгөрсөн зуунд ашиглаад дуусчихсан.Олон арван ордоос ганц стратегийнхийг олж сонгосон байгаа биз. Энэ нь бүхэл бүтэн яам, агентлаг, бас Засгийн газрын хамтын хөдөлмөр юм гэсэн шүү. Тэгсэн мөртлөө 4-5 тэрбум долларын үнэтэй улсын төсвөөр хайгуул хийгдсэн Төмөртийн овоогийн цайрын орд мэтийн хэд хэдэн ордыг энэ жагсаалтад оруулаагүй байна лээ. Эл байдлыг ойлгодог учраас , Оюун гишүүн стратегийн орд гэж ялгах шаардлаггүй гэдгийг урдчилан харж чадсан ч байж болох юм. 2. Морь уяхаасгадна, Ашигт малтмалын “хобби”-той болсон УИХ-ын гишүүний нэг бол “шунхлайн” гэгдэх Батхүү болсон юм болов уу гэж би ажиглаллаа. 1997 оны ч, энэ оны ч төсөлд тогвортой байдлын гэрээний цаад хугацаа 15 жил байсан бөгөөд үүнийг бид олон жил татвараас чөлөөллөө, хөнгөлөлт үзүүллээ гэж шүүмжилж байсан. Гэтэл “мань уяач”15 жилийг шууд 2 дахин өсгөөд 30 жил болгож, хөрөнгө оруулалтын доод хэмжээ 100 сая байсныг 300 сая болгох санал оруулсан нь “шууд ногоон гэрлээр” орж батлагдаж орхив. Үүний үндэслэлийг яаж гаргасныг УИХ-ын гишүүд ч сонирхоогүй бололтой юм. Харин хууль батлагдахын өмнөхөн Айвенхомайнз компанийн хайгуулын зардал 300 гаруй сая доллар болсон, Оюутолгойн ордыг 35 жил ашиглах тооцоо хийсэн гэсэн мэдээ хэвлэлээр цацагдаж байсан.Энэ нь эрхэм гишүүний саналын үндэс биш байгаасай гэж залбирч байна.Хуулийн төсөл болосруулах ажлын хэсэгт УИХ-ын 14 гишүүн байсан, тэдний нилээд энэ үүргээ билүүлээгүй гэж би, баримт материал дээр тулгуурлан хэлж чадах байна.Тэдний дунд эрхэм гишүүний нэр байгаагүй, боловч хууль батлагдах сүүлийн хэдэн өдөр, түүний идэвхи илт тодорсон байсан. Тухайлбал, энэ хуулийн төслийг УИХ-аар оруулх эцсийн хэлэлцүүлгийн дүгнэлт, саналыг Батхүү гишүүн тавьсан байсан. Энэ бүх тайлбарыг ингэж нуршдагийн учир бол энэ эрхэмийг Ашигт малтмалын хуулийн юу ингэж их татав гэдэгт л байгаа юм. Тавантолгойтой холбоотой Ху намын нэр бүхий “ланжгарууд” ус балгасан мэт дуугүй байсанд бас гайхаш төрөөд байгаа юм. Мэдээж , ярсхитэл гар өргөх ажлыг аль эрт зохион байгуулчихсан нь ч ойлгомжтой. 3. УИХ-ын гишүүн Б.Батбаяр “Миний монголын газар шороо” хөдөлгөөний шаардлагаар, ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнээс “хусагдаж”, түүндээ нилээд эмзэглэж, дургүйцлээ илэрхийлдэг нэгэн. Эдийн засгийн байнгын хорооны нэгэн хуралдаан дээр Батбаяртан геологи уурхайн чиглэлээр 30-40 жил ажилласан 3 докторт хандаж Ашигт малтмалыг гадаадынхантай хэрхэн ашиглах тухай “лекц” уншиж сэнхрүүлэх гэж оролдож байсан нь инээдтэй ч юм шиг, эмгэнэлтэй юм шиг санагдаж билээ. Тэр Байнгын хорооны хуралдаан дээр зөвхөн УИХ-ын гишүүн санал дүгнэлт хэлдэг болохоос биш, тухайн асуудлаар хичнээн мундаг эрдэмтэн , мэрэгжилтэн ч байсан үг хэлэх, саналаа илэрхийлэх боломжийг боомилон хорьчихсон юм билээ. Батбаяр гишүүний Ашигт малтмалын хуулийн тухай үзэл бодол, түүний ашиг сонирхолын тухай тайлбарлана гэвэл бас бус “юм” бий бөгөөд шаардлага гарвал, үргэлжлүүлж болох юм. Харин түүний энэ хуульд оруулсан нэгэн “хувь нэмэр”-ийн тухай бяцхан тайлбар хийе. Ашигт малтмалын хуулийг шинэчлэн найруулах нэг гол шалтгаан бол, 1997 оны хуулиар , монгол улсын нутаг дэвсгэрийн бараг тал хувийг хамарсан 7000 гаруй лицензийн асуудлыг нэг мөр болгох, тухайлбал, зарим иргэн хувь хүмүүс хэдэн зуун сая , тэрбум долларын үнэтэй үндэсний баялгийг ашиглах хэдэн арав, зуун зөвшөөрөлийг олон жилийн турш хав дарах буюу гар дамжуулан далд наймаалцаж байгаа явдлыг ил болгох, цэгцлэх, тухайлбал тэр орлогоос нь ядаж,татвар авч байх тухай ард иргэдийн шаардлагыг авч үзэх асуудал байсан юм. Гэвч хууль тогтоогчид энэ асуудлыг хөндөхгүй орхих сонирхол давамгайлж байсан нь , энэхүү Ашигт малтмалын тухай хуулийг дагаж мөрдөх журам гэж бас нэг баримт бичиг гаргасанаар тайлбарлагдана. Үнэн хэрэгтээ энэ нь 1997 оны хуулиар авсан лицензийг эздэд нь хэвээр үлдээж, шинэчлэн бүртгэх тухай журам юм. Өөрөөр хэлбэл , үүнийг хууль гэж нэрлэх шаардлаггүй байсан бөгөөд “1997 оны хуулиар олгосон лицензийг хэвээр үлдээж, шинэчлэн бүртгэх тухай хууль” гэж шууд нэрлэж болох байсан . Хуулийн хажуугаар түүнийг дагаж мөрдөх элдэв, дүрэм, журам, заавар гараад ирэхээрээ тухайн хуулийг, завхруулах, гажуудуулах тааламжтай нөхцлийг бүрдүүлдэг гэдгийг хашир хуульчид ярих юм билээ. Стратегийн том том ордуудын лиценз эзэмшиж байгаа төрийн өндөр албан тушаалтнууд, эрх мэдэлтнүүд, гадаад дотоодын баячуудын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Ашигт малтмалын хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай монгол улсын хууль гээч юмыг хийсэн юм болов уу гэж бодогддог. Энэ журмын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд:”улсын төсвийн хөрөнгөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон ордод ашигт малтмал ашиглах тусгай зөвшөөрөлийг шинэчлэн бүртгэхдээ тухайн ордыг стратегийн ашигт малтмалын ордод хамаарулсан тохиолдолд төрийн оролцооны хувийг тогтоож гэрээ байгуулна.”гэж маш тодорхой заасан нь бий. Гэтэл энэ заалт Б.Батбаяр гишүүний таалад нийцээгүй бололтой юм. Учир нь гэвэл, түүний сонирхол орсон алдарт Тавантолгойн ордыг эзэшихэд төрийн оролцоо, ард иргэдийн хувь хэмжээ өндөр байх нь түүний хувийн өчүүхэн сонирхолтой харшилж байлаа. Тийм учраас тэрээр: “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон Тавантолгойн ордын ашиглах тусгай зөвшөөрөлийг шинэчлэн бүртгэхдээ төрийн оролцооны хувийг тогтоож гэрээ байгуулж болно.” Эсхүл байгуулахгүй ч байж болно гэсэн хоёрдмол санааг хавчуулж , түүнийгээ батлуулж чадсан “сайн эр” юм. Энэ далимд тэмдэглэхэд, Тавантолгойн ордыг ард түмэндээ хувьцаа хэлбэрээр тарааж өгье гэдэг Элбэгээ даргын санаачлагыг зуун хувь дэмжиж байна, тэхдээ тэр олон зуун орд дотроос ганц ордыг сонгож авдаг нь ч юу билээ, Оюутолгой ч гэсэн манай баялаг шүү дээ, ямар канадууд нутгаасаа “алт, зэсийн үр” авчираад монголын хөрсөнд суулгачихаад, энэ орд тэдний өмч болоогүй л юм бол... 5. Эрдэнэтээс гарсан, Эрдэнэтээр “алдаршсан” Одхүү гишүүн. Уг нь геофизикч мэрэгжилтэй, одоогийн УИХ-д байдаг, геологийн салбарт ажиллаж байсан 3 гишүүний нэг. Улс төрийн “тогоонд олон жил чанагдсан”, улс төр,эрх,зүй,эдийн засгийн талаар чамлахааргүй мэдлэгтэй болсон нэгэн болов уу гэж боддог. Энэ хуулийг батлуулахад хүч чармайлт гаргаж хөөцөлдөж, цаг заваа зарцулсан нь гарцаагүй үнэн. Үзэл бодлын зөрүүтэй , янз бүрийн ааш араншинтай хүмүүсийг эвлэрүүлэх , нэг үзэл баримтлалтай хууль гаргана гэдэг үнэхээр боломжгүй байсан, тийм учраас нэг хэсгийг нь орхисон, цөөхөн хэсэг хүнтэй сууж, Дамиран энэ хоёр нэг хувилбар гаргасан тэрийг нь би шүүмжлээд байгаа нь энэ. Ний нуугүй хэлэхэд Дамиран , Одхүү хоёр нэг муу үнэгэн зальтай, хүнтэй ширүүн маргалдах, асуудлыг хурцатгахыг хүсдэггүй, аль болохоор эвээ зохицуулах, дарга нарын болоод эрх мэдэлтнүүдийн таалалд нийцүүлэх гэсэн нэг жанжин шугамыг барьж байсан болов уугэж бодогддог. Тийм учраас бид ажлын хэсгийн үйл ажиллагаанаас холдсон.Тэд ч өөрсдийнхөөрөө хийсэн. Хамгийн сүүлд хууль батлагддаг өдөр Одхүүгийн гаргасан саналыг авч үзье. Мөнөөх хуулийгдагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлд :” Ашигт малтмалын хуулийг дагаж мөрдөхөөс өмнө улсын төсвөр хайгуул хийгдэж, нөөц нь тогтоогдож улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэгдсэн ордод олгогдсон хайгуулын тусгай зөвшөөрөл ( лиценз) эзэмшигч нь энэ хуулийн 1 дүгээр зүйлийн дагуу тусгай зөшөөрөл (лицензийг) шинэчлэн бүртгүүлэх өрөгдөл гаргасан тохиолдолд Ашигт малтмалын тухай хуулийн дагуу ашиагт малтмал ашиглах тусгай зөвшөөрөл болгон бүртгэнэ.” гэж бий. Үүнийг Одхүү гишүүн дараахи хэлбэрээр өөрчилжээ.”Ашигт малтмалын тухай хууль хүчин төгөлдөр болохоос өмнө иргэнд олгогдсон тусгай зөвшөөрөл лицензийг эзэмшигч иргэн түүнийг үргэлжлүүлэн эзэмшихийг хүсвэл Компанийн болон нөхөрлөлийн тухай хуулийн дагуу компани нөхөрлөл байгуулан энэ хууль хүчин төгөлдөр болсоноос хойш 6 сарын хуацаанд тусгай зөвшөөрөлийг шинэчлэн бүртгүүлж болно.Тугай зөвшөөрөл лиценз эзэмшигч түүнийгээ тусгай зөвшөөрөл эзэмших эрх бүхий хуулийн этгээдэд шилжүүлж болох бөгөөд энэ тохиолдолд өмнө мөрдөгдөж байсан Ашигт малтмалын тухай хуулийн нөхцлийг баримтална.” гэсэн алдарт заалтыг санаачилсан юм. Тэрээр ингэж иргэн Номундарьтангуудын хэдэн зуун лицензиг хэвээр нь үлдээх, 40-50-иар нь Бээжинд аваачиж борлуулах боломжийг олгож, тэр ч байтугай 1997 оны хуулийг сэргээж мөрдөх алдарт саналаа бас батлуулж амжсан юм. Энэ хуулийг хэлэлцэхэд УИХ-ын гишүд туйлын идэвхигүй, хариуцлаггүй хандсан гэдгиг энд тэмдэглэмээр байна. Монгол улсын асар их баялгин талаар, асар их , хэмжээлшгүй их өмч хөрөнгийн төлөөр, энэ улс орны хөгжил дэвшилийн талаар, бидний үр хүүрэд, хойч ирээдүйн амьдралтай холбоотой, нилээд гүнзгий бодож, сэтгэвэл монгол улс эс орших уу, орших уу, бид үүрд ядуу үлдэх үү, элбэг хангалуун амьдрах уу гэдэг асуудал яригдаж байхад өнөөг йн их хурлын гишүүд, хүнийюм хэлэлцэж байгаа юм шиг, хөндлөнгийн этгээд шиг хандаж байгаа нь туйлын харамсалтай. Хуулийн төслийг хэлэлцсэн 2 удаагийн УИХ-ын хуралдааны протоколыг үзэхэд, Бат Үүл гишүүн: стратегийн ордын тухай 5,3-чинь ийм юм байгагүй шүү дээ гэхэд Нямдорж дарга элдэв тайлбар хэлж булзааруулж хойш нь тавьсан, Раш гишүүн роялтийг 6,5 хувь болгох санал тавихад дэмжээгүй, хууль батлах эцсийн хуралдаан дээр Ламбаа гишүүн: Хууль эргэлзээтэй болж байгаа тухай, иргэдийн хөдөлгөөний эсэргүүцэл бичсэн тухай санал хэлээд байхад Нямдорж дарга иргэдийн хөдөлгөөний саналыг заавал аваад байх шаардлаггүйгэж “бүдүүн хүзүүлсэн” байдаг. Үндсэндээ энэ 3 гишүүнээс өөр ямар нэг эсрэг санал хэлсэн, хуулийн төсөлд шүүмжлэлтэй хандсан гишүүд байгаагүй. Эндээс би ямар дүгнэлт хийж байна вэ гэвэл,: • Энэ УИХ-д чинь бид хэнийг сонгосон юмбэ, энэ чинь ямарч хариуцлаггүй, сахилга батгүй, үүрэг хүлээдэгүүй хүмүүсийн цуглуулга юм биш үү. Дээрээ суудлаа олохгүй бол доороо гүйдлээ олохгүй гэдэгэнэ буюу. • Геологи, уурхайн чиглэлийн , нэг талаас нарийн мэрэгжлийн , нөгөө талаас улс орны эдийн засгийн хөгжил, бүрэн бүтэн байдал, цаашилбл, тусгаар тогтнол, үндэснийй аюулгүй байдалтай холбоотой амин чухал асуудлыг шийдвэрлэх хуулийн төслийг боловсруулах , хэлэлцэх чадваргүй хүмүүсийн цуглуулга байна: • Жилд хэдэн арван хууль гаргах ямар чболомгүй бөгөөд төчнөөн арван хууль гаргалаа гэдэг нь зүгээр “мах адил, “машиндаж хаядаг” бөгөөд энэ нь түүхий, бодлоггүй, үзэл баримтлалгүй хууль үйлдвэрлэх нөхцөл бүрдүүлдэг юм баййна.үүний нэг тод жишээ бол 1997, 2006 оны Ашигт малтмалын тухай хууль юм байна. • Парламент жилд ердөө 100 ажлын өдөр ажиллана гэдэг нь дээрх түргэн түүхий “бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх нөхцлийг бүрдүүлдэг юм байна гэсэн дүгнэлтэд хүргэж байна. Эцсийн хэлэлцүүлэг дээр энэ хуулийг гардаж боловсруулсан, удирдсан дарга нарын хэлсэн үг сонирхол татаж байгаа юм. Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Л.Гантөмөр: “Ашигт малтмалын хуулийн ажлын хэсэгхуулийн эцэслэсэн байдлаар гаргах хүртэлээ бүх хөдөлгөөнүүдээс оруулсан. ЯГ монгол уул уурхайн ассоциац, Монголын газар шороо хөдөлгөөн гэх мэтчилэн саналаа өгч байгаа бүх хөдөлгөөнүүд ороод явсаар байгаад эцсийн хувилбар дээрээ ирсэн.Тэр хувилбарыг аваад Байнгын хороонд орсон цагаас хойш тэр байгууллагын төлөөлөгчид байнгын хорооны хуралдаанд суухгүй болсон. Бид ингэж тохирсон юм. Тэр хүртэл бүх саналыг нь авсан гэдэгт гишүүд тийм ойлголттой байгаарай гэж хэлмээр байна. Одоо биелэгдэхгүй байгаа , тавьсан шаардлагыг нь хүлээж аваагүй байгаа зүйл нь томоохон ордуудыг 100 хувь төрийн мэдэлд авах ёстой гэх зэрэг хэтэрхий тийм нэг талыг барьсан шаардлагууд байгаа. Тэрнийг бид яагаад ч авах арга байхгүй гэдгийг хэлмээр байна. Энэ хүний хэлсэн үгийг яг тэр хэвээр нь элдэв , засваргүйгээр уншигчидад толилуулж байгаа бөгөөд энэ хүн аль хир боловсролтой, монгол хэлний мэдлэгтэй гэдгийг эрхэм уншиг өөрсдөө дор дороо болгооно биз. Өөрөөр хэлбэл , ямар мэдлэгтэй хүмүүс энэ ЭИХ-д шургалдаг юм гэдгийг. Харин би асуудлыг гадарлаж байгаагийн хувьд энэ хүний хэлсэн үгийг монголоор тйалбарлах гэж оролдоё. Энэ хүний хэлсэн үг худал гүтгэлгээр дүүрэн байна гэдгийг доор тайлбарлая. Хуулин төслийг хэлэлцэхэд тийм олон хөдөлгөөн оролцоогүй, оролцох ч шаардлага байгаагүй. Энэ бол гүтгэлэг. Бүх хөдөлгөөн оролцсон эцсийн хувилбар гарсан гэдэг бас гүтгэлэг. Байнгын хуралдааны хуралд тэр байгууллагын төлөөлөгчид суухаа болсон гэдэг бас гүтгэлэг. Бид ингэж тохирсон гэдэгт хэнийг хэлээд байгаа нь ойлгомжгүй. Эдийн засгийн байнгын хорооны хурал гэж 2 удаа болсон, эхнийхэд гадаадын голдуу хүмүүс оролцож, яриулсан, хоёрдахид нь бидний эрдэмтэд оролцсон, түүн дээр бидэндүг хэлэх бололцоо олгоогүй, Б.Батбаяр гишүүн, Жаргалсайхан гишүүн нар бидэнд лекц уншиж, биднийг загнаж , доромжилоод лөнгөрөөсөн. Бүх ордуудыг 100 хувь төрийн мэдэлд авна гэж хэлсэн хүнээ нэртэй устай нь зарлах хэрэгтэй. Үндсэндээ Байнгын хороон дээр байн байн хэлэлцэж байсан бол ийм хууль гарахгүй байсан. Хууль хуудуддтай муу гарсны хариуцлагыг ноён Гантөмөр гарцаагүй хүлээх ёстой. Хууль батлагдсаны дараа Нямдорж даргын хэлсэн үгнээс иш татая. Энэ хууль өөрөө энэ Парламентэд суудалтай улс төрийн намуудын зөвшилцөл,харилцан ойлголцлын хүрээнд их төвөгтэй, улс төрийн нөхцөл байдлын дунд боловсруулагдаж, хэлэлцэгдэж батлагдаж байна. Улс төрийн намууд энэ асуудлаар харилцан ойлголцож нэг талаас хөрөнгө оруулалтыг цаашид тогтоох, нөгөө талаас үндэснийэрх ашиг , байгаль орчны асуудлыг аль аль талыг нь хргалзаж, алтан дундажийг олж энэ шийдвэрийг гаргасан болов уу гэж найдаж байгаа... гэжээ. Та энд зарчмын хоёр гол алдаа гаргажээ. 7 дугаар сарын 6-7-ны үед хоёр гол намын Парламент дахь бүлгийн ахлагч нар уулзалдаж, энэ хуулийг хоёр намын Их хурал дахь гишүүдсанал нэгтэй батлуулах тухай шийдвэр гаргалаа гэж сонссон юм байна Үнэнийг хэлэхд үүнд би эргэлзэж байсан юм. Үүний нотолгоо нь 7 сарын 8-ны хуралдаан маш шуурхай болж, бүх асуудлыг санал нэгтэй баталсан нь нэг нотолгоо, нөгөөдөх нь Таны энд хэлсэн бас нэг баталгаа. Энэ чинь на нь төрийнхөө дээр гарсан , монголд аливаа асуудлыг на шийддэг, төр төвтэй биш, нам төвтэй төр болсны нотолгоо энэ бус уун. Энэ хуулийг хэлэлцэж батлах хуралдаанд тогтмол 39-өөс 40 гаруй гишүүн оролцож байсан юм билээ. Өидний энд тавьсан асуудлыг батлахад тогтмол 12-8 гишүүн эсрэг санал өгч байсан юм билээ. Энэ УИХ-ын гишүүд дотор намаасаа үл хамааралтай, өөрийн гэсэн бодолтой, төрдөө үнэнч , ард иргэддээ үнэнч ийм тооны гишүүд байна гэж би ойлгож байна. УИХ-гишүүдийг 76 мануухай, луйварчин, хулгайч, дураакаараа нь дуудах юм. Арай ч тийм биш байх аа. Энэ хуулийг хэлэлцэж батлах хуралдаанд тогтмол 39-өөс 40 гаруй гишүүн оролцож байсан юм билээ. Маргаантай саналыг батлахад тогтмол 12-8 гишүүн эсрэг санал өгч байсан . Энэ УИХ-ын гишүүд дотор намаасаа үл хамааралтай, өөрийн гэсэн бодолтой, төрдөө үнэнч , ард иргэддээ үнэнч ийм тооны гишүүд байна гэж би ойлгож байна. Эдгээр гишүүдийн нэрийг ил тод гаргахыг хүмэж байна. Монгол улсын эрх ашиг, монгол хүний эрх ашгийг ярьж байхад бусдын эрх ашиг, аль алиг нь харгалзсан “алтан дундаж” гэж байдаггүй юм Нямдорж даргаа,би энэ тухай мөн ч олон удаа ярьж байна даа. Хэрэв та Монголулс, ард түмнийэрх ашгийг хоёрдугаарт тавих юм бол , Та монгол улсаас урваж байгаа нь тэр.Гадаадынхны эрх ашиг, эдийн засгийн үр ашиг, бизнесийн олзоороо хэмжигдээд явчихна. Бид гадныхантай харьцахдаа тэгш эрхтэй, шудрага, харилцан ашигтай, олон улсын худалдааны нийтлаг дэг жаягт зохицсон, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэр л хэм хэмжээнд явах хэрэгтйэ. өөрийнхөө эрх ашгаар найр тавьж, бусдын эрх ашгийг бодөх нь та ер нь хэн юм бэ гэдэг асуултыг тавихад хүргэж байна. Үндсэн хуулийн 6.1,6.2оор хуулийн үзэл баримтлалыг батлаад өгөөч ээ гэж ё\сайд асан Хурц Танаас хошуу цорвойн арга ядани гуйж байсны хариултыг Та энэ хуулиараа өгсөн юм биш биз. Энэ хууль амьдрал, практикт хэрэгжихгүй гэж бид үзэж байна.

АШИГТ МАЛТМАЛЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ БА ОЮУТОЛГОЙ

2008-12-15T03:56:00.000-08:00

-Өнөөгийн мөрдөгдөж байгаа Ашигт малтмалын тухай хуульд та ямар үнэлэлт, дүгнэлт өгөх вэ. - Энэ бол тодорхой үзэл баримтлалгүй хууль, ямар ч байсан монголын ард түмний , монгол улсын эрх ашгийг хамгаас илүүд үзээгүй, гадныханы эрх ашиг, зарим том компаний эрх ашгийг харгалзах гэж холион бантан болгосон хууль. Ноднин энэ хуулийг наадмаас өмнө заавал батлах гэж учиргүй яарсанаас, ийм байдалд хүргэсэн. Энэ хууль гадаадынханы эрх ашгийг илт хамгаалсан 1997 оны хууль дээр суурилсан ба УИХ-ын гишүүн асан О.Энхсайхан бидний боловсруулсан хуулиас цөөхөн заалт авсан, дээр мэрэгжлийн бус хүмүүсийн дур зоргоороо оруулсан зүйл заалтыг ч хамруулсан, эцэст нь гадны нөлөө орсон учир ийм бантан болсон юм. -Тэгээд үүний хор уршиг нь яаж гарч байна - Наад зах нь үндсэн хууль зөрчсөн нь тодорхой болчихлоо шүү дээ. Түүнээс гадна манай ард түмэн өөрийн өмчөөсөө, ямар ч өндөр үр ашигтай байлаа гэсэн дээд тал нь 34 хүртэл, тэгээд түүнээс доош, огт хувь хүртэхгүй байж болно гэсэн заалт орчихлоо шүү дээ. Энэ мэтийн зөндөө юм ярьж болно. - УИХ-ын дарга хууль заслаа, Үндсэн хууль зөрчлөө гээд байх юм. Үүнийг та жаахан дэлгэрүүлж тайлбарлахгүй юү. -2006 оны 7 дугаар сарын 8-нд УИХ-аар баталсан Ашигт малтмалын тухай хууль, мөн сар орчмын дараа УИХ-ын дарга баталгаажуулсан 2 хууль байна. Би 2 хууль гэж андуурсангүй, уг нь нэг хууль байх учиртай боловч, өөр хоорондоо ялгаатай нэг хуулийн хоёр өөр хувилбар байгаа юм. 7 сарын 8–нд УИХ-ийн гишүүдийн баталсан хууль сар орчмын дарааУИХ-ын даргын мутараас 40 хуудас байснаа бүхэл бүтэн 3 хуудас нэмэгдэж, , 10 бүлэг байсан нь 11 болж, 70 зүйл нь 66 болж, дүрээ хувиргасан байдаг. “УИХ-ын” баталсан10 бүлэг, “даргын” мутраас гарахдаа үндсэндээ бараг өөр өөр нэртэй болсон ба голдуу тусгай зөвшөөрөлтэй холбогдсон “нэр устай” болсон нь Монгол улсын Ашигт малтмалыг хайх , ашиглах бодлогын чанартай хууль биш, лиценз тараах 97 оны хуулийн “үнэр нэвт шингэсэн” байсан. Ашигт малтмалын хууль тогтоомжийг биелүүлэх тухай 9 дүгээр бүлгийг тэр чигт нь буюу 58,59,60,61,62 дугаар зүйлийн 27 заалтыг хасаж, Хэлэлцэгдэж батлагдаагүй Төрийн захиргааны байгууллагын чиг үүрэг гэсэн 2 хуудас гаруй 11 дүгээр зүйлийн 24 заалтыг нэмж оруулсан байна. Энэ нь УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхийг УИХ-ын дарга “өмчилж”, түүний эрх мэдэл хязгааргүй их болчихсон юм биш биз гэж дүгнэхэд хүргэж байгаа юм. Энэ зүйлийн засвар хэл зүйн найрлагын хувьд өмнөхөөс илүү биш, бүр ч эвгүй болгочихсон мэт санагдаж байна. Хуулийн этгээдийн хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж болно гэж байсан бол , дарга гарын үсэг зурсны дараа, ордод оруулсан хөрөнгийн 34 хүртэлх хувьтай тэнцэх хувьцааг төр эзэмшиж болох оор засварласныг хэл найруулгын, бүтцийн гэж үзмээргүй юм...Тэгээд үүнээс гарах үр дагавар нь бүр хачин болж байгаа юм. Одоо Оюутолгойн гэрээг ид хийж байна. Ордод оруулсан хөрөнгийн хувь гэвэл геологи хайгуулын ажлын зардал гэж чриад байгаа юм. Тэгвэл бид Айвенхоумайнзын оруулсан 400 сая доллар буюу геологи хайгуулын ажлын зардлын 34 хүртэл хувийг төлөх болоод байгаа юм. Тэгээд дээр нь үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын бас тийм хувийг мөнгөө төлж авах ёстой болж байгаа юм. -Хууль хэлэлцэх явц ямар шүү байдалд болсон юм бол -Хууль хэлэлцсэн “хөшигний цаана” ямар уур амьсгал ноёрхож байсан нь их сонин. Хууль боловсруулах ажлын хэсэг нь УИХ-ын 14 гишүүн оролцсон, мөн18 хүний бүрэлдүүнтэй ажлын дэд хэсгийг мэрэгжлийн хүмүүсээр бүрдүүлсэн тэдгээрийн тал хувь геолог, уурхайн мэрэгжлийн бус хүмүүс байсан бөгөөд , мэрэгжлийн гэгдэх хүмүүсийн зарим нь гадаадын пүүс компанийн явцуу ашиг сонирхолыг улайран хамгаалагчид байлаа. . Ийм ажлын хэсгээс монгол улсын эрх ашгийн хамгаалсан сайн хуулийн төсөл гарах магадлал, үндэндээ байхгүй гэдэг нь ч ойлгомжтой байсан. Тэгээд ч 2 сар орчмын хугацаанд ажлын хэсэг бүрэн бүрэлдүүнээрээ нэг ч удаа хуралдаагүй бөгөөд харин биднээс нууцалж, хуралдсаныг үгүйсгэх аргаггүй юм. Ажлын дэд хэсэг , миний мэдэхийн 3 удаа цугласан бөгөөд тэхдээ ирц нь тал хувьдаа хүрдэггүй байлаа. УИХ-ын Эдийн Засгийн байнгын хороо Ашигт малтмалын хууль нэртэй , хоёр өөр үзэл баримтлалыг механикаар нэгтгэсэн, “үгийн цуглуулга” бидний хожуу нэрлэсэнээр “бантан”-г нэгдсэн хуралдаанд хэлэлцүүлэхээр оруулсан байдаг. Монгол улсын асар их баялгийн талаар, хэмжээлшгүй их өмч хөрөнгө, энэ улс орны хөгжил дэвшил, цаашилбал, улс орны бүрэн бүтэн байдал, тусгаар тогтнол, бидний үр хүүхэд, хойч ирээдүйн амьдралтай холбоотой, монгол улс эс орших уу, орших уу, бид үүрд ядуу үлдэх үү, элбэг хангалуун амьдрах уу гэдэг асуудал яригдаж байхад өнөөгийн их хурлын гишүүд, хүний юм хэлэлцэж байгаа юм шиг, хөндлөнгийн этгээд шиг хандаж байгаа нь туйлын харамсалтай. Өөрөөр хэлбэл, энэ хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэхдээ”зүгээр л машиндчихсан”, “кноопдоод” батлачихсан байдаг. Эдийн засгийн байнгын хороогоор 2 өдөр хэлэлцсэн, дараа нь УИХ-ын хуралдаанаар 3-хан өдөр ярилцан байна. Энэ чухал хуулийг нухацтай хэлэлцсэн хугацаа нь ердөө энэ. Нэг жилийн дөрвөн өдрийн нэгд нь алдаг оног хуралддаг, тэгээд хэдэн арваар нь “хууль үйлдвэрлэдэг” юм чинь ингэж л таарч байгаа юм. Монгол улс, монгол иргэдийн эрх ашгийн эсрэг , гадныхан буюу хэсэг бүлэг этгээдийн эрх ашгийг энэ хуульд яаж тусгасан нь бүр сонин. Тэхдээ эдгээр “амин чухал” нэмэлт, өөрчлөлтүүд, саналуудыг хууль батлагдахаас ердөө2-3 хоногийн өмнө “шахаж” чадсан нь бүр гайхалтай. Монгол улс, монголын ард түмний өмчийг эздэд аль болох бага хүртээх, эсхүл бүр гадныханд буюу хэсэг бүлэг хүмүүст “бэлэглэх” гэсэн санаагаа УИХ-ын гишүүн , МАХН-ын гишүүн Л.Пүрэвдорж, Ц.Дамиран, АН-ын гишүүн Б.Батбаяр, Г.Батхүү, Л.Гантөмөр, нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжтэй хамтран ашиглах тохиолдолд төрийн оролцоо 50 хүртэл хувь байж болно. Төрийн оролцоо оруулсан хөрөнгө оруулалтынхаа хэмжээгээр тодорхойлогдоно.” , мөн 5.5-д”Улсын төсвийн хөрөнгөөс бусад эх үүсвэрээр хайгуул хийж, нөөцийг нь тогтоосон стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын орд ашиглах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж болно.” гэсэн зүйлийг батлуулж амжсан юм. Энэ заалт орсоноор, нэгд, монгол төсвийн хөрөнгөө гаргаж нөөцийг нь тогтоосон, өөрийн өмчөө, тодоруулвал , ордоо, түүний лицензийг эзэмшигч этгээдээс хөрөнгө , зардал гаргаж худалдаж авна, тэхдээ бүр тал хүрэхгүй хувийг нь авна, төсвийн хөрөнгөөс бусад эх үүсвэрээр хайгуул хийсэн ордын хувьд бол хувьцааны 34 хүртэл хувийг төр эзэмшиж ч болно, болохгүй ч байж болно, эсхүл бүр авахгүй , “бэлэглэж” ч болно гэж ойлгогдож байна. Ордын тусгай зөвшөөрөлийг арилжаалах хөрөнгийн бирж монголд алга байна. Хэвлэлийн мэдээнээс үзвэл Оюутолгойн хуьцааны арваад хувийг РИО Тинто компани 300-400 сая доллароор авсан гэх мэдээлэл байна. Тэгвэл бид энэ ордын 34 хувийг авна гэвэл, 1 тэрбум нилээд давсан мөнгөөр авах болж байна. Зэс, алтнаас орж ирсэн татвар төлбөрөө хав дарж байж, 5-6 жилийн дараа Оюутолгойн 34 хувийг авах болж байгаа юм. Эс тэгвээс энэ орд маань Канадын компанийн өмч болох юм байна. ИЗН-ын дарга С.Оюун Ашигт малтмалын хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад үнэхээр “их хүч, зүтгэл” гаргасан. Бүр ноднин өвөл түүний тэргүүлдэг Монголын геологчдын холбоо 1997 оны хуулийг дэмжиж, өөрчлүүлэхгүй байхын төлөө мэдэгдэл гаргаж байсан. Тэр ч байтугай геологи, уурхайн эдийн засаг, эрх зүйн мэдлэгээр маруухан, гадаадын компанид ажилладаг, холбооны тэргүүлэгч гэх нэгэн геохимичээ ажлын дэд хэсгийн бүрэлдүүнд оруулж, тэр нь 1997 оны хуулийг чадах чинээгээрээ хамгаалсан. Ийм “сонгомол”хүмүүсийн хичээл, зүтгэлээр энэ гажиг, завхаруулсан хууль гарсныг энд тэмдэглэхэд илүүдэхгүй. 76 дотроо ганц геологич нь С.Оюун гишүүн. Түүний зүтгэлийг ч хурлын дарга үнэлсэн байсан. Тэрээр хэдэн арван санал оруулсан байдаг. Харин би энд түүний оруулсан 2 саналын талаар тайлбарлах нь зүйтэй гэж бодож байна. 1997 оны хуулийн лиценз барьцаалах заалтыг шинэ төсөлд орхигдуулсан байсан. Оюун гишүүн, нийгэмд, авилгалын эсрэг тэмцдэг, шудрага гэсэн имижтэй л дээ.Гэвч тэрээр үнэн шудрага хүн байсан бол 1997 оны хууль боловсруулсан гадаадынхны саналыг орхигдуулсан байна шүү дээ гэж УИХ-ын чуулган дээр мэдэгдэл хийх байсан юм. Харин түүний оронд тэр 1997 оны хуулиас 2 хуудас шахуу зүйлийг яг тэр хэвээр нь хуулбарлан оруулаад Оюун гишүүний санал гэж дэмжүүлсэн байв. Үүнийг Оюун гишүүний санал гэж үзэх үү, 1997 оны хуулийн хуулбар гэж үзэх үү. Оюун гишүүн бол стратегийн орд гэх ангиллыг тууштай эсэргүүцэгч.Хуульд энэ талаархи 4.1.11 заалтыг хасуулахын төлөө тэрээр хэдэн хэдэн удаа оролдлого хийсэн байдаг. Монгол улсын дорнот, өмнөт хэсгээр бараг “хөглөрч” байдаг хайлуур жонш бол АНУ-ын хувьд стратегийн түүхий эд. Миний мэдэхийн энэ улс сүүлийн 30-аад жилийн турш, хайлуур жоншийг экспортолж, өөрийн хайлуур жоншиндоо гар хүргэхгүй байна. Яагаад гэвэл фторист кальц нь хими, төмөрлөгийн үйлдвэрт өргөн хэрэглэгддэгээс гадна зэр зэвсэг, сансрын техникт хэрэглэгддэг юм гэсэн. Төрийн өндөр албан тушаалтнуудын сонирхол орсон алдарт Тавантолгойн ордыг эзэшихэд төрийн оролцоо, ард иргэдийн хувь хэмжээ өндөр байх нь “дээдсийн” сонирхолтой харшилж байлаа. Тийм учраас тэд: “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон Тавантолгойн ордын ашиглах тусгай зөвшөөрөлийг шинэчлэн бүртгэхдээ төрийн оролцооны хувийг тогтоож гэрээ байгуулж болно.” Эсхүл байгуулахгүй ч байж болно гэсэн хоёрдмол санааг хавчуулж , түүнийгээ батлуулж чадсан . Энэ далимд тэмдэглэхэд, Тавантолгойн ордыг ард түмэндээ хувьцаа хэлбэрээр тарааж өгье гэдэг Элбэгээ даргын санаачлагыг дэмжиж байна, тэхдээ тэр олон зуун орд дотроос ганц ордыг сонгож авдаг нь ч юу билээ, Оюутолгой ч гэсэн манай баялаг шүү дээ, ямар канадууд нутгаасаа “алт, зэсийн үр” авчираад монголын хөрсөнд суулгачихаад, энэ орд тэдний өмч болоогүй л юм бол... Хууль батлагдсаны дараа Нямдорж дарга. “Энэ хууль өөрөө энэ Парламентэд суудалтай улс төрийн намуудын зөвшилцөл,харилцан ойлголцлын хүрээнд их төвөгтэй, улс төрийн нөхцөл байдлын дунд боловсруулагдаж, хэлэлцэгдэж батлагдаж байна. Улс төрийн намууд энэ асуудлаар харилцан ойлголцож нэг талаас хөрөнгө оруулалтыг цаашид тогтоох, нөгөө талаас үндэсний эрх ашиг , байгаль орчны асуудлыг аль аль талыг нь харгалзаж, алтан дундажийг олж энэ шийдвэрийг гаргасан болов уу гэж найдаж байгаа... гэжээ. Тэрээр энд зарчмын хоёр гол алдаа гаргасан байдаг. 7 дугаар сарын 6-7-ны үед хоёр гол намын Парламент дахь бүлгийн ахлагч нар уулзалдаж, энэ хуулийг хоёр намын Их хурал дахь гишүүд санал нэгтэй батлуулах тухай шийдвэр гаргалаа гэж сонссон юм байна Үнэнийг хэлэхэд үүнд би эргэлзэж байсан юм. Үүний нотолгоо нь 7 сарын 8-ны хуралдаан маш шуурхай болж, бүх асуудлыг санал нэгтэй баталсан нь нэг нотолгоо, нөгөөдөх нь Даргын энд хэлсэн үг нөгөө нэг баталгаа. Энэ чинь нам нь төрийнхөө дээр гарсан , монголд аливаа асуудлыг нам шийддэг, төр төвтэй биш, нам төвтэй төр болсны нотолгоо гэж бодож байна. Монгол улсын, монголын ард түмний эрх ашгийг ярьж байхад бусдын эрх ашиг, аль алийг нь харгалзсан “алтан дундаж” гэж байдаггүй тухай мөн ч олон удаа ярьж байна даа. -Монголын ашигт малтмалын ордоор канадын компаниуд “мөнгө босгодог” гэсэн та үүнийг манай “хадгаламж зээлийн хоршоотой зүйрлэсэн байсан . энэ ямар учиртай юм бэ. -Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн тал илүү хувийг лицензээр гадаад дотоодын хүмүүст замбараагүй өгч зарим нь бүр хэдэн зуугаар нь авч , монголын иргэдийн өмчийг , ямар ч хяналтгүйгээр “хар зах” дээр зарж байна. Ийм үйлдлийг Канадын зарим компаниуд идэвхитэй хийж байна. Алт, нүүрс, ураны ордуудын лицензийг хэдэн саяас хэдэн арван сая доллароор нь зарж байна. Энэ бол газрын хэвлий хувийн эзэмшилд байдаг, зах зээлийн харьцаа төлөвшсөн орнуудад жирийн үзэгдэл байж болох юм. Монголын баялгийг зарж борлуулсныхаа төлөө Монголын Засгийн газарт, монголын ард түмэнд татвар төлбөр үүрэгтэй нь хэнд ч ойлгомжтой. Эндээс өмчийн эзэн монголын иргэд юу ч хожсонгүй. Харин канадад монголын өмчөөр ингэж мөнгө босгодог нь манай хууль тогтоомжтой нийцэхгүй байна гэдэг нь ойлгомжтой. Монголын өмчөөр Канадад байгуулсан “хадгаламж зээлийн хоршоо” монголчуудад үр өгөөжөө өгөхгүй байна. Харин канадын иргэдэд үр ашгаа өгөх эсэх нь монголын иргэд, хууль тогтоомжоос хамаарах болоод байна. -Ингэхэд Оюутолгой аль хир баялагтай юм бэ, тА үүнийг жирийн уншигчдад тайлбарлаж өгнө үү -Монголчууд түүхэндээ анх удаа асар их баялаг, өндөр үнэ цэнтэй өмчийн эзэн болох хувь заяа ноогдлоо. Бурханы хишиг, өвөг дээдээсээс өвлөж үлдээсэн газар шорооны минь буян энэ . Оюутолгой хэмээх бор толгодын дор 30-аад сая тонн зэс, 1000 тонн алт байна гэж албан ёсны эх сурвалж мэдээлсэн. Өнөөгийн үнээр үнэлвэл, 200 гаруй тэрбум доллар болж байна. Оюутолгойн зэс эрдэнэ нөхөгдөшгүй баялгийг, өсөн үрждэг барагдашгүй баялаг хонин толгойд шилжүүлвэл, 6 тэрбум болж байна. Дэлхийн хүн болгонд нэг хонь өгөх баялаг монголд байна. Жаахан хэтрүүлж хэлвэл дэлхийг тэжээх баялаг манайд заяажээ. Оюутолгойн үйлдвэр ажиллаад ирэхэд нэг жил 1 монгол хүнд 70 гаруй хонь ноогдохоор бүтээгдхүүн гаргах ёстой. Барж идэхгүй хоол байгаа биз. Алтан дээр суусан гуйлгачин гэж гадныханы хэлдэг үнэн байна. Газар дороос тэр баялгийг ухаж гаргахад тэр олон хонины талаас илүүг зарцуулахгүй болов уу гэж бодогдоод байгаа юм. Ямар байсан нэг монгол хүнд нэг жилд 35 хоньтой тэнцэх ашиг гарах ёстой баймаар. Монгол хүн болгон энэ их баялгаасаа ингэж хүртэхгүй юм аа гэхэд бага сага ч гэсэн юм “олж долоох” юмсан. Урд жилүүдийн туршлагаас харахад юм олж долоох нь байтугай, үнэртүүлэх ч үгүй хилийн чанад руу ачаад явчихаж байгаа гашуун сургамж бидэнд байна. Бороогоос төлбөр, татвараа бүрэн авч чадвал, бид 40-өөд сая доллар буюу 1 сая хоньтой тэнцэх ашиг хүртэх ёстой юм. Иргэний хөдөлгөөнийхөн сая Сүхбаатар аймгийн Төмөртийн Овоогийн цайрын ордоос 80 сая доллар буюу монголын хүн болгонд нэг хонь ноогдохтой тэнцүү ашгийг хэдхэн “эрхэм” хуваагаад хүртчихсэн гэж мэдээлэв. Жирийн иргэд бидэнд юу ч ноогдсонгүй. 1997 оны Ашигт малтмалын тухай хууль гээчээр баталгаажуулсан тогтвортой байдлын гэрээ гээчийн “хар мөр“ энэ. Яагаад бид ядуу амьдарч байгаагийн шалтгаан одоо ойлгомжтой байгаа биз. Үүгээр би хүн болгонд хонь тараах, ашиг хүртээх гэж хэлээгүй юм шүү. Та бидний төлөө зүтгэж байгаа эмч, багш, цагдаа, гудамж цэвэрлэгч, төрийн албан хаагч наад зах нь 300 долларын цалин авч, энэ их баялгийг бий болгосон ахмадууд маань 100-150 доллароос дээш тэтгэвэр тэтгэмж авах ёстой, энэ нь шудрага ёсонд нийцнэ гэдгийг хэлэх гэсэн юм. Оюутолгойн асар их баялагийг одоогийн байдлаар судалсан, тооцоолсон “Айвенхоумайнз” компанийханд их баярлалаа гэж монгол хүн болгон талархлаа дэвшүүлэх ёстой. Ердөө 2-3 жилийн өмнөөс энэ орд дэлхийн том орд болох нь нэгэнт тодорхой болсон. Монголын төр үүнд дүлий дүмбэ, зөвхөн хүний юм шиг, хөндлөнгийн ажиглагчийн байдлаар он жилүүдийг өнгөрөөж байгаа бөгөөд одоо ч эл байдал үргэлжилсээр байна. - Оюутолгойг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээний талаар танд мэдэж , сонссон юм байна уу.. -Ордыг ашиглах цогцолбор төлөвлөгөө (ОАЦТ)-ний гол үзэл баримтлалаар бол ил уурхайгаар жилд 17-52 хүдэр олборлож , баяжуулж, 24-25 хувийн зэсийн баяжмалыг Оюутолгойгоос БНХАУ-ын хил хүртэл 100-гаад км газар 40-50 автомашинаар тээвэрлэх ийм л үйлдвэр байгуулах тухай канад түншүүд төлөвлөж байсан юм. Түүнээс гадна Оюутолгойн орд аж ахуйн эргэлтэд орсоноор 117000 хүн ажлын байртай болно, эдийн засаг гуч дөчин хувиар өснө гэсэн барагцаа тооцоо байсан.. Захиргаадалтын, нэг гүрний дарамт их байсан хүнд хэцүү үед Эрдэнэт, Багануур, Бор-Өндөр, Монголросцветмет үйлдвэрийн гэрээ хэлэлцээрийг монголд ашигтайгаар, ямар ч байсан баримт бий. Бидний хувьд гэхэд сүүлийн 3 жилийн турш энэ ордыг монгол улсад үр ашигтай яаж ашиглах талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр олон удаа санал бодлоо илэрхийллээ, эцэст нь энэ ордыг ашиглах техник эдийн засгийн тооцоо, нөөцийн үнэлгээнд мэрэгжлийн дүгнэлт гаргалаа, эрх мэдэлтнүүд түүнийг үл тоомсорлож, бичсэн дүгнэлтийг хав дарсан байна. Оюутолгойн ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээг “Орд ашиглах цогцолбор төлөвлөгөө” гээч учир олдохгүй баримт бичигт тулгуурлаж хийсэн. Нэмж тэмдэглэхэд, тооцоонд авсан зэс, алтны үнэ одоогийнхоос хэд дахин доогуур, үүнтэй уялдаад нөөцийн тооцооны кондиц нь үндэслэл муутай, зэс алтны баялгийг сорчилж авах хандлага ажиглагдаж байна. Энэ мэтийн дутуу дулимаг тооцоолсон, зөвхөн мэргэжлийн хүний нүдээр ажиглавал олон зүйлээрээ монголын талын эрх ашгийг огоорсон байдал техник эдийн тооцоонд гаргасан байдаг. Энэ талаар бид тусгай дүгнэлт гаргасан билээ. Ийм байдлаар хийгдсэн хөрөнгө оруулалтын гэрээ монголын талын эрх ашигт нийцэхгүй байх нь тодорхой. Би мэргэжилтний хувьд, Оюутолгой ,Эрдэнэт, Цагаансуврагын хүдрийг боловсруулах зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулаад монголын газар нутаг дээр зэс бүтээгдхүүн, шижир алт гаргавал, манай тал Оюутолгойгоос ямарч байсан 15 биш, түүнээс хэд дахин илүү, олигтойхон наймаалцвал, 50-60 тэрбум доллар олохыг үгүйсгэх аргаггүй юм. -Оюутолгойн гэрээг хийдээ хуулиа зөрчсөн тухай та мэдээлсэн байсан, үүнийгээ тайлбарлаж өгөхгүй юү. -Ашигт малтмалын тухай хуулийн хөрөнгө оруулагчтай гэрээ байгуулах тухай 30 дугаар зүйлд хөрөнгө оруулагчтай байгуулах гэрээний гол үндэс, нөхцөл нь : нэгд, ордыг ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэл, хоёрт, тухайн ордын нөөцийг улсын нөөцийн нэгдэн бүртгэлд бүртгэсэн баримт байх ёстой гэж ойлгогдож байгаа юм. Монгол улсын Засгийн газар”Айвенхомайнз” компанитай Оюутолгойн ордыг ашиглах тухай хөрөнгө оруулалтын гэрээний нөхцлийг харилцан тохирч, гэрээ байгуулахаар завдаж байгаа нь Ашигт малтмалын хуулийн 30 дугаар зүйл, мөн Монгол улсын нэгдэн орсон олборлох салбарын ил тод байдлын тухай олон улсын гэрээ болон бусад олон улсын гэрээний үүргээ зөрчиж байна. Энэ гэрээ монгол улсын ямар эрх зүйн орчинд хийгдэв гэдэг маш сонирхолтой зүйл юм. УИХ-ын дарга Ашигт малтмалын хуульд агуулгын, зарчмын, бодлогын чанартай засвар хийсэн, үүгээрээ монгол улсын Үндсэн Хууль зөрчсөн гэдэг нь нэгэнт тогтоогдсон , Ашигт малтмалын хууль нь 2007 оны 8 дугаар сард нэг хүчин төгөлдөр болоод дараа нь 3 дугаар сарын 2 –нд УИХ эцсийн найруулгыг авч хэлэлцээд баталсан гэдэг. Гэтэл хоёр талын хэлэлцээр үүнээс өмнө хүчингүй хуулиар хийгдсэн байдаг. Түүнээс гадна, Ашигт малтмалын хууль Үндсэн Хууль зөрчсөн тухай олон иргэдийн өргөдөл Үндсэн хуулийн Цэцэд очсон байна. Энд энэ хууль Монгол улсын үндэсний эрх ашигт харшилсан, гадаад дотоодын хэсэг бүлэг хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалсан зүйл заалтууд оруулсан тухай баримтууд байдаг. Энэ бүхэн нь одоогоор Үндсэн хуулийн цэцээр шийдэгдээгүй байна. -Одоо ордыг харилцан үр ашигтай ашиглахын тулд юу хийхёстой вэ. Монгол УИХ, нэгд, одоогийн үйлчилж байгаа Ашигт малтмалын хууль хүчинтэй эсэх, хоёрт,Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг хийсэн нөхцөл байдал нь хууль тогтоомжид нийцэж байгаа эсэхэд дүгнэлт гаргах ёстой. Нөгөө талаас дараахи шаардлагыг хангаж байж хөрөнгө оруулалтын гэрээ хийх үндэс бүрдэнэ. Нэгд,Монгол улсад одоо мөрдөж байгаа заавар журмын дагуу ордыг ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэл хийх, хоёрт, Нөөц нь бүрэн гүйцэд хайгуул хийгдээгүй, одоо ашиглахаар завдаж байгаа нөөц техник эдийн засгийн үндэслэлгүй, кондицийн параметрүүд нь зохих журмын дагуу үндэслэгдээгүй учир энэ бүхнийг гүйцээж хийх, гуравт, Орд ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэлд эцсийн бүтээгдхүүн гаргах, дэд бүтцийн шийдлүүдийг монгол улсын Засгийн газартай харилцан тохирсоны үндсэн дээр хийх, дөрөвт, Монгол улсын ашигт малтмалын хууль ямар ч маргаангүйгээр батлагдсаны дараа, шаардлагатай гэвэл хөрөнгө оруулалтын гэрээг хийж болох юм. Ер нь хөрөнгө оруулалтын гэрээ нь тогтвортой байдлын гэрээний нэг зүсээ хувиргасан хувилбар учраас ийм гэрээ байгуулах шаардлагагүй ч байж болох юм.Оюутолгойн ордыг ашиглах гэрээ хэлэлцээрийг хийхдээ Барууны зарим компаниуд Африк, Латин Америкт олборлох үйлдвэр байгуулахдаа, зөвхөн өөрсөддөө хэт өндөр ашиг олохоор тооцоолсон өрөөсгөл бодлогоор биш, харин олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн нийтлэг жишигийн дагуу, харилцан ашигтай эрх тэгш гэрээгээр зохицуулагдах ёстой. Эрдсийн баялагийн эдийн засагч С.АВИРМЭД 2007-4-17 99161685 Уурхайн инженер-геологич С.АВИРМЭД 2007 оны 1 дүгээр сар 3 Тавантолгой төрийнх, Оюутолгой хувийнх гэв үү ? “Оюутолгой Айвенхо-гийнх” гэж 2005 оны сүүлчээр Монгол улсын Засгийн газрын 17 сайд шийдвэрлэсэн тухай албан ёсны бус мэдээлэл Канад , америк тивээр тархсан байв. Чухам үүний учир “Элбэгдорж огцор” гэдэг шаардлагыг иргэний хөдөлгөөнийхөн тавьж байлаа. Тэгвэл Тавантолгойг төр мэдэлдээ авлаа гэж өнөөгийн Засгийн газар шийдвэрлэснийг монголын олон нийт талархан хүлээж авлаа. 2006 оны 6 дугаар сарын сүүлчийн “халуун өдрүүдэд”, УИХ дахь МАХН ба АН-ын төлөөлөл болсон нэр бүхий хэсэг гишүүд “хавсайдаж” байгаад, монгол улсын үндэсний баялгийг хоёр хуваах “мэргэн санал” дэвшүүлж, аливаа ордын нөөцийг тогтоохдоо улсын төсвөөс зардал гаргасан бол түүнийг ашиглах үед төрийн оролцоо зонхилох ёстой, хувийн зардлаар хийсэн бол хувийн оролцоо зонхилох ёстой гэсэн бичигдээгүй “аксиом” гаргаж, тэхдээ бүр төрийн оролцоо эхний тохиолдолд 0-50 хүртэл, дараагийнхад нь 0-34 хувь байна гэж томъёологдсон нь, одоо нэгэнт хууль болж, төр засгийн томчуулаасаа авхуулаад жирийн иргэд хүртэл үүнд итгэн үнэмших болжээ. Үнэндээ яг энэ заалтаас болж, монгол улсын эдийн засагт шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэх Оюутолгойн, Тавантолгойн, Асгатын гэрээ хэлэлцээр, ашиглах асуудал гацаанд орчихоод байна. Чухам үүнээс болж, Ашигт малтмалын хууль хүчингүй болохдоо хүрч, УИХ-ын дарга огцорч, эцэс төгсгөлгүй , маргаан, зөрчил… үргэлжилсээр хоёр дахь жилийн нүүрээ үзэж байна. Харамсалтай нь, УИХ энэ асуудлыг нэг мөр болгосонгүй, улам ужигруулсан төдийгүй, өмчийн олон хэлбэрийн тэгш байдлын тухай хуулийн заалтыг хөсөрдүүлж, хувийн ба улсын өмчийн хоорондох ялгаа заагийг улам гүнзгийрүүлэх, зөрчилдүүлэх оролдлогыг хийх боллоо. Асуудлын гол нь ашигт малтмал өмч мөн үү гэдэгт байгаа юм. Тавантолгойн лиценз эзэмшигч өндөр албан тушаалын, нэрд гарсан эрхэмүүд өнгөрсөн жилүүдийн турш, төвийн хэвлэлүүд, телевизүүдээр ярилцлага өгөхдөө, Тавантолгойн газрын хэвлийд байгаа нүүрс бол баялаг биш, ухаад гаргаад ирсний дараа л баялаг бүтээгдхүүн болох тухай ухуулга сурталчилгаа хийв. Тэр ч байтугай: “нүүрс бол үнс” гэсэн реклам хэсэг хугацаанд цацагдав. Тэгсэн мөртлөө энэ ордыг төр мэдэлдээ авлаа гэнгүүд, төр хувийн өмчид халдлаа гэх гомдол гарах болов. Ашигт малтмал гэх их өргөн цар хүрээтэй ойлголт, харин ашигт малтмалын орд гэвэл өмч гэж ойлгогдож байгаа юм. Ашигт малтмалын орд юугаар тодорхойлогддог юм бэ гэвэл, геологи хайгуулын ажлын үр дүнд нөөц нь тогтоогтсон, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай ашиглаж болох ашигт малтмалын хуримтлалыг л хэлж байгаа юм. Олон улсын жишигээр бол ашигт малтмалын “резерв” буюу нөөц нь тогтоогдсон орд бол өмч гэж үзэж болно. Ашигт малтмалын “резерв”, “ресурс“ гэсэн хоёр ойлголт бий. Мэрэгжлийн бус хүмүүс резерв, ресурс гэсэн ойлголтын ялгаа заагийг ойлгодоггүй, монголоор нөөц гэж орчуулаад тэгж л ойлгодог. Харин сүүлийн үед мэрэгжлийнхний дунд “ресурс”-ийг “нөөц баялаг” гэж хэвшиж эхэлж байна. Асгатын бүх нөөц баялгийн 30 орчим хувь нь резерв, үлдсэн нь ресурс болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл геологийн тодорхой үе шатны ажлаар 2000-аад тонн мөнгөний нөөц тогтоосон, 4000-аад нь үнэмшил багатай, нарийвчлан судлах шаардлагатай гэсэн үг. Аливаа ашигт малтмалыг орд болгоно гэдэг нь дэс дараалсан, системтэй, үйлдвэрлэл шинжлэх ухаан хосолсон, асар их цаг хугацаа, хөрөнгө зардал шаардсан нарийн төвөгтэй үйл ажиллагаа юм. Чухам энэ утгаар нь авч үзвэл Оюутолгойн ордыг харьцангуй богино хугацаанд, чанартай судалгаа хийж нөөц болон нөөц баялгийг нь үнэмшил өндөртэй тогтоосон гэж мэрэгжилтний хувьд үзэж байна. Асгат ба Тавантолгойг өндөр хөгжилтэй орнууд, нэртэй том компанийн шаардлагын дагуу нөөцийг нь тогтооно гэвэл нэмэлт судалгааны ажил шаарддагдах болов уу. Геологийн судалгааны ажлыг олон үе шатад хуваадаг, энэ тухай олон цагийн лекц уншиж болно, социализмын үед бол нөөц тогтоож, уурхай байгуулах хүртэлх үйл ажиллагааг геологи хайгуулын ажил гэдэг, зах зээлийн тогтолцоонд бол геологи хайгуулыг хоёр хувааж, эхний үе шатыг нь геологийн судалгааны, хоёр дахь үе шат буюу орд болох шинж тэмдэг нь мэдэгдэнгүүт, уурхайн үйл ажиллагаанд хамруулдаг ерөнхий зарчим байдаг гэдгээр танин мэдэхүйн ойлголтыг өгөх тайлбараа хязгаарлая. Энэ бүхнийг нуршдагийн учир гэвэл, Тавантолгойгоос төр 50 хүртэл хувийг нь, Оюутолгойгоос 34 хүртэл хувийг нь авна гэдэг нь зөв үү гэдгийг л тайлбарлах гээд байгаа юм. Энэ нь, сүүлийн жилүүдэд төрийн эрхэнд байсан эрх мэдэлтнүүдийн ойлголтоор бол төр зардлаа гаргаж хайгуул хийсэн учир, Тавантолгойн үйлдвэрээс гарах ашгаас төр ахиу авна, Оюутолгойд хувийнхан зардал гаргаж хайгуул хийсэн учир тэдэнд ахиу ашиг орлого ноогдоно гэсэн үзэл бодлын илрэл бололтой. Гэтэл энэ нь тйим биш, ноцтой төөрөгдөл юм аа. Эдийн засгийн утгаар нь авч үзвэл, геологи хайгуулын зардал гэдэг нь үйл ажиллагааны буюу ашиглалтын зардалтай төстэй. Ялангуяа геологийн судалгааны эхний үе шатын зардлыг хөрөнгө оруулалт гэж нэрлэдэггүй. Гадаадын улс гүрнүүдэд геологийн судалгааны зардлыг эрсдлийн зардал, геологийн судалгааны үр дүнд “юм”олвол “аз”, эс олвол “хохь” болдог, “шатлаа” гэсэн үг. Монгол улсад өнөөг хүртэл мөрдөж ирсэн журмаар бол эрэл-үнэлгээний үе шатаас эхлэн нөөц, нөөц баялаг тодорхойлж эхлэх бөгөөд чухам энэ үеэс гарсан зардлыг хайгуулын зардалд оруулж, ийм зардал гаргасан аж ахуйн нэгж нь энэ зардлаа хөрөнгө оруулалтад биш, ирээдүйн уурхайн үйлдвэрийн ашиглалтын зардалд оруулж, жил бүр шимтгэх замаар зардлаа нөхөж авдаг. Тэхдээ нөөц, нөөц баялаг нь Монгол улсын эрдсийн баялгийн санд бүртгэгдэж, нөөц тогтоосон геологи хайгуулын ажлын тайлан болон тухайн ордыг ашиглах техник эдийн засгийн үндэслэлд мэрэгжлийн эксперт хийгдэж, эрх бүхий байгууллагаар хэлэлцэгдсэн тохиолдолд энэ зардлын асуудал шийдэгдэнэ. Өнөөгийн байдлаар Оюутолгойн ордын хайгуулд 600 гаруй сая доллар, Тавантолгойд “ Энерж ресурс” 8.6 тэрбум төгрөг зарцуулсан, хэрэв ордыг төрийн мэдэлд авбал түүнийгээ Монгол улсаас гаргуулна гэх тайлбар цацагдаж байна. Энэ нь геолог хайгуулын зардал уу, хөрөнгө оруулалт уу гэдгийг юуны өмнө учрыг олох ёстой. Харин энэ далимд тэмдэглэхэд, Бороогийн алтны ордын хайгуулд БНМАУ төсвөөсөө зарим мэдээллээр 12 сая нөгөө мэдээллээр 17 сая доллартай тэнцэх, Төмөртийн Овоогийн хайгуулд мөн 12 сая доллартой тэнцэх зардал гаргасан гэх баримт бий. Гэтэл энэ зардлын дөнгөж гуравны нэг нь улсын төсөвт орсон эсэх нь тодорхойгүй байгаа тухай мэдээллийг хянаж үзэх шаардлагатай байна. Геологи хайгуулын ажлын нөхөн төлбөр, улмаар түүнтэй уялдуулан бүтээгдхүүн, ашиг хувиарлах зарчмын тухай ярихын өмнө, энэ зардал нь нөөц баялгийн үнэ цэнийн хэдэн хувь болох тухай авч үзэх хэрэгтэй. Үүнийг Оюутолгойн жишээн дээр авч үзэж болох юм. Оюутолгойд одоогоор тогтоогдоод байгаа нөөц баялаг нь зэс, алтны өнөөгийн зах зээлийн үнээр тооцвол 250-иад тэрбум доллароор хэмжигдэнэ.Тэгвэл одоо зарцуулсан гээд байгаа 600 сая доллар, энэ үнэ цэнийн 0.2 хувь болж байгаа бөгөөд цаашид энэ зардал 2 дахин өслөө ч гэсэн 0.5 хувьд хүрэхгүй юм. Оюутолгойн ордын хайгуулын зардалд, канад , америкийн хувьцаа эзэмшигчдийн мөнгийг үр ашиг багатай, үрэлгэн, хайр найргүй зарцуулж байгаа жишээ баримтыг би бас гадарлах юм. Энэ нь эргээд монголын ард түмэнд өр болон үлдэнэ гэдгийг ч манайхан бас бодох ёстой. Ер нь судалгаанаас үзэхэд аливаа ашигт малтмалын хайгуулд , уурхайн үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын болон нийт ордын үнэ цэнийн өчүүхэн хувь эзэлдэг тухай хэвлэлийн мэдээлэл бий. Ордын үнэ цэн , геологи хайгуулын ажлын зардлын харьцаа ийм байхад улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн болон хувийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн ордыг ашиглах үед төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээ орлогын 16 хувийн(50-34) ялгаатай байх тухай “номлол” өнөөг хүртэл үргэлжилээр байгаа нь нэг талаас геологи, уурхайн салбарын наад захын мэдлэггүй, ойголтгүй, эрх мэдэлтэй хүмүүс хууль санаачилах, улмаар гадны улс орон, байгууллага хүмүүсийн эрх ашигт үйлчилэхэд хүргэж байна гэж үзэхээс өөрөөр тайлбарламгүй. Нөгөө талаас энэ үзэл баримтлал хэрэгжиж эхэлсэн нэг гашуун сургамж бол Сангийн сайд асан Баяртсайхан, Төрийн нарийн бичгийн дарга асан Хүрэлбаатар нар Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг энэ “номлол”-оор хийх гэж улайран зүтгэж байсныг мартаж болохгүй бөгөөд хэрвээ энэ гэрээ батлагдсан бол бид улс орныхоо хөгжлийн бүхэл бүтэн үеийг, хэдэн арван жилийг, бүр тодорхой яривал жил бүр хэдэн зуун сая доллараа алдах байдалд хүргэхээр байсан юм. Эндээс ямар сургамж хийх вэ гэвэл, геологи хайгуулын ажил, түүний зардал, хамгийн “гол юм” болох Оюутолгой гэж юу вэ гэдгээ ч ойлгохгүй, энэ бүхнийг дамжилгүйгээр , “дээгүүр нь харайгаад” шууд үр ашгийн тухай, үйлдвэр байгуулах гэрээ хийж, наймаа “үсэргэх” гэж оролдох нь юунд хүргэв гэдэгт дүгнэлт хийх, цаашилбал, төрийн дээд байгууллагын эрхэм түшээд, эрх мэдэлтнүүд нь ямарч үндэслэлгүйгээр таамаг төдий “зүйлд” тулгуурлан элдэв хувь хэмжээ “айлдах”, түүнийгээ хааны зарлиг мэт болгож хуульчлах оролдлогоо зогсоохгүй бол монгол улсыг сөгдүүлээд зогсохгүй, мөхүүлэхэд хүргэнэ гэвэл хэтрүүлэл болохгүй биз ээ. Ерөөсөө элдэв тоо, хувь хэмжээг үндэслэлгүй хуульчилах нь маш их эрсдэлтэй төдийгүй, уучилж, засаж болохгүй ноцтой алдаанд хүргэнэ. Дээр тайлбарласанаас, эдийн засгийн нүдээр харсан ч, өмчийг ялгаварлаж болохгүй гэх эрх зүйн үүднээс үзсэн ч, хувийн хөрөнгөөр хийсэн, улсын төсвөөр хийсэн гэж ялгаж салгаж, уурхайн үйлдвэрийн үр ашгийг хувиарлах зарчим байж болохгүй. Хэрэв тоо, хувь хэмжээ тавихыг хүсээд байгаа юм бол, өмч нь өөрөө биднийх гэдэгтээ тулгуурлаад, тал илүүг нь авна, , дийлэнхийг нь авна гэх хувилбар бас бий. Уурхайн-инженер-эдийн засагч, доктор С.Авирмэд, 99161685, ажил-325769 2008-01-30

ХОГ дундуур туучсан эрдэмтний төөрөгдөл

2008-12-15T03:55:00.000-08:00

Сайн дурын уран сайханчид Сэжиглэмээр ч юм шиг, жигшмээр ч юм шиг нэг сурталчилгаа гарав.Ухаж сэндийлсэн уурхайн талбайд Монгол улсын газрын зургийн дүрсийг хөмөрүүлэн хазайлгаж, дэргэд нь төрийн соёмбыг тодоруулан тавьж, дээр нь яндан цагаан морьтой хүний толгойг дарж, морь унасан толгойгүй хүн юм уудаа гэмээр харайлгаж яваа зурагт “Оюутолгойн төслийн талаар санал үндэслэл толилуулах нь” хэмээн томоос том, тодоос тод бичсэн нэгэн сурталчилгааг манай өдөр дутмын нэг сонин нийтэлжээ. Өнөөдрийн монголд жүжигчдийн тоо эрс олширчээ. Байгалиас заяасан төрлөх дүр төрх, араншингаа эрс өөрчилж, өөр, зохиомол хүний дүр төрхийг чадварлаг бүтээж чаддаг хүнийг жүжигчин гэдэг байх. Соёл урлагийн чиглэлээр сургууль соёл төгсөөгүй, мэрэгжил эзэмшээгүй жүжигчдийг сайн дурын уран сайханчид гэдэг байж билээ. Манай өнөөгийн нийгэмд сайн дурын уран сайханчид урлагт ч, бусад салбарт ч олширчээ. Хар юмыг цагаан болгодог, цагаан юмыг хар болгодог үзэгдэл газар авч, залилан луйвар, хулгай дээр дооргүй тархжээ. Оюуны хөдөлмөр, оюуны салбарыг ч энэ үзэгдэл тойрсонгүй. Шинжлэх ухаанд, социализмын үед Зөвлөлт улсад “лже наук” гэдэг ойлголтын тухай багаггүй ярьдаг байсан. Энэ нь шинжлэх ухаан дахь “хуурмаг судалгаа” гэж ойлгогдож байгаа юм. Манайд ч энэ үзэгдэл өнөөг хүртэл амь бөхтэй зууралдсаар байгаа бөгөөд энэ нь оюуны чадвар ядмаг эрдэмтэн судлаачид гэх хүмүүс ,улс оронд үр ашигтай шинжлэх ухааны төсөл, сэдэв боловсруулна, хэрэгжүүлнэ гээд, судалгааны үр дүн-тайлан, зөвлөмж нэртэй, дараа нь хэнд ч хэрэггүй, архивын хог болон хэвтдэг хуурмаг, “цаас үйлдвэрлэх” үйл ажиллагаа бөгөөд энэ нь ихэвчлэн хэмжээ хязгааргүй мэт зарцуулагддаг улсын төсвийн хөрөнгөөс санхүүжигддэг.Үүнээс болж татвар төлөгч бидний мөнгө хэдэн зуу, тэрбумаараа үргүй зарцуулагддаг практик өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байгаа бөгөөд үүнийг жичдээ ярих асуудал юм. Харин энэ удаад Оюутолгой төсөл гээчийг тойрсон эрээн бараан, хуурмаг, зохиомол сурталчилгаа, Монгол улсал хор уршигтай захиалгат судалгааны тухай ярихгүй бол болохгүй байдалд хүрээд байна. Олны дунд “ХОГ” гэж нэрлэгдээд байгаа Оюутолгойн ордыг ашиглах хөрөнгө оруулалтын гэрээ(ХОГ)-ний дуулиан намжих төлөвгүй харин ч улам өрнөх шинжтэй байна. Энэ гэрээнээс болж монголчууд хоёр талцаж эхэллээ. Хоёр талцах ч юу байхав дээ, иргэдээ сонсдоггүй төр нь тэднийг хоёр талцуулж байна. Энэ талцлыг “Айвенхоу майнз монголия инк”(АММИ) гэх компани нэг талаас, нөгөө талаас иргэний хөдөлгөөнүүд зохион байгуулж байна. АММИ-ийн талд 4 хэсэг монгол иргэд үйлчилж байна.Нэгд, энэ компанийн удирдлагын турхиралтаар, монгол ажилчид өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалах гэх нэрийн дор гадаадын компанийн эрх ашгийг бас хамгаалж байгааг ойлгож болох юм. Хоёрт, мөн энэ эрх ашгийг хамгаалах гэж зохион байгуулагдсан, гадаадын компаниас санхүүжигдэж байдаг монголын төрийн бус байгууллага АММИ-д үйлчилж байгаа нь тодорхой байна. Гуравт, монгол улсын Засгийн газар, бүр тодоруулж хэлвэл, Монгол улсын Сангийн яамны төрийн өндөр албан тушаалтан Баяртсайхан, Хүрэлбаатар нар яг “Айвенхогоор амьсгалж”, дуулвал хоолой нэг, дугтарвал хүч нэг, тэдний талд тууштай зогсож байгааг сайн ойлгож өгөхгүй байна. Монгол улсынхаа төлөө зүтгэхээр тангараг өргөсөн төрийн өндөр албан тушаалтан нар гадаадын компанийн эрх ашгийг дээдэлж, сурталчилгаа хийж, УИХ дээр нүүрээ улалзуулж, хамгийн сүүлд “стратегийн орд 51”, инженер Х.Владимирийн ил захидалд Монгол улсын Сангийн яамнаас гэсэн сүрдмээр том гарчигтай хариунд мөнөөх гэрээний заалтуудаа нуршиж, АММИ-ийн өмнөөс тайлбар хийжээ. Дөрөв дэх хэсэгт нь судлаачид гэх нэрийн дор, ШУТИС-ийн багш гэх хүмүүс, төр засгийн өндөр албан тушаалд ажиллаж байсан зарим хүмүүс багтаж байгаа бөгөөд тэд голдуу АММИ-ийн урдчилсан тооцоог хуулбарлаж зүсийг нь хувиргасан хэлбэрээр судалгаа гэж нэрлэх, түүнийгээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилах оролдлого хийж байсан нь хэн бүхэнд ойлгомтой байсан бөгөөд үүнд төдийлөн ач холбогдол өгөх шаардлаггүй байсан юм. Саяхан “Зууны мэдээ” сонины сурталчилгаа буланд, хэдхэн хоногийн дараа “Өдрийн сонин”-д бага сага нэмэлт хийж, профессор Т.Намжим “Оюутолгой төслийн талаар санал үндэслэлээ толилуулах нь” гэсэн өгүүллийг 4 нүүр дамнуулан хэвлүүлжээ. Энэ эрдэмтний Оюутолгойн ордыг ашиглах талаар хийж буй тайлбар, дүгнэлтүүд нь одоо шуугиан тариад байгаа ХОГ-ний төслийг илт зөвтгөх гэсэн, мөн АММИ компанийн эрх ашгийг монгол улсын эрх ашгаас дээдэлсэн гэж үзэхээр байгаа юм. Хөрөнгө зардал ба ноогдол ашиг. Ашигт малтмалын аливаа ордыг ашиглах, тэр тусмаа Оюутолгой мэтийн дэлхийн хэмжээний том ордыг ашиглах үндэслэл тооцоо боловсруулах, түүнд дүн шинжилгээ хийх, дүгнэлт өгөх нь нарийн төвөгтэй, амар хялбар ажил биш бөгөөд зөвхөн мэрэгжлийн байгууллага , мэрэгжлийн хүмүүсийн хийх ажил юм. Оюутолгой төсөл гэх нэр томъёо нь гадаад үгнээс үүсэл гаралтай бөгөөд бид энэ хүрээнд хайгуулын ажлаас эхлүүлээд ашиглах хүртэлх өргөн ойлголтыг оруулж байна гэж бодож байна. Уг нь одоогийн бидний маргаан мэтгэлцээний гол асуудал бол Оюутолгойн уурхайн үйлдвэр байгуулах , түүний эдийн засгийн үр ашгийн тухай гэж томъёолвол илүү нарийвчлалтай, ойлгомжтой болно. Тэр дотроо энэ ордыг ашиглах үр ашгийн тухай, бүр нарийвчлавал Монгол улсад ноогдох , та бидэнд ноогдох ашгийн тухай ярих ёстой болж байна. Харин энэ тухай ярих, нэг мөр нарийвчилсан дүгнэлт хийх нөхцөл , боломж бүрдсэн үү гэвэл бас болоогүй гэдгийг юуны өмнө тэмдэглэе. Тэгэхээр ордыг ашиглах Засгийн газрын гэрээ байгуулах геологи, эдийн засгийн болоод эрх зүйн нөхцөл бүрдээгүй гэдэг нь ч ойлгомжтой бөгөөд бид энэ үндэслэлээ холбогдох байгууллагуудад явуулж, хэвлэл мэдээллээр гаргасан болно. Иймээс та бидний хийгээд байгаа дүгнэлт бол урдчилсан дүгнэлт, баримжаа тооцоо гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх болов уу гэж бодож байна. Та энэ ордыг эзэмшихэд нийт 7343 сая долларын хөрөнгө оруулалт, түүнээсээ эхний ээлжинд 2626 шаардлагатай, гээд хэрэв хувьцааны харьцаа 50:50 гэвэл, монголын тал 3671 сая доллар, түүнээс эхний ээлжинд 1313 сая долларыг бэлнээр гаргах үүрэг ноогдоход хүргэх тухай тайлбарлажээ. Энэ хаанаас гарсан хэний хийсэн тооцоо вэ, хөрөнгө оруулалтын гэрээ ба цогцолбор төлөвлөгөөнд ийм тоо, цифр байгаагүй санагдана. Нарантуул зах дээр наймаа хийж байгаа биш дээ, 1.3 тэрбум доллар бэлнээр тоолно гэдэг нь ч юу билээ. Урд өмнө хаана ч хэзээ ч яригдаж байгаагүй, 7 тэрбум гаруй долларын асар өндөр хөрөнгө оруулалт юугаар үндэслэгдэж байгаа бол. Уурхай, баяжуулах үйлдвэр, дээр нь зэс хайлуулах үйлдвэр зэрэг үндсэн үйлдвэрлэлийн бааз суурийг байгуулах , мөн 350 км төмөр зам, цахилгаан станц, тохилог тосгон зэрэг дэд бүтцийн, нийгэм соёлын объектүүдийг байгуулахад анхны хөрөнгө оруулалт 5 тэрбум доллароос хэтрэхгүй болов уу гэсэн бидний баримжаа тооцоо бий. Уурхайн үйлдвэр байгуулах тухай техник эдийн засгийн үндэслэл тооцоог Та өөрөө ахархан хугацаанд үнэн бодиттой хийсэн гэж би итгэхгүй байна. Харин жилдээ хэд өөрчлөгдөж байдаг АММИ нэг урдчилсан хувилбар тооцоог авсан болов уу гэж таамаглаж байна. Хэрэв тийм бол та хэний төлөө, хэний эрх ашгийг хамгаалаад, хэнд ухуулга тайлбарыг ямар зорилготой хийгээд байна вэ гэж асуумаар байна. Монгол улсын өмчөөр гадаадын зах зээл дээр гадаадын нэгэн компани мөнгө босгоод түүнээс нь бид худалдаж авах гэж байгаа бол түүнийг монгол улсын ямар эрх зүйн актаар зохицуулах вэ гэдэг нэг ээдрэтэй, төвөгтэй асуудал, харин монголын өмчийг аж ахуйн эргэлтэд ямар санхүүжилтээр оруулах вэ, бид түүнд яаж оролцох вэ гэдэг бидний шийдэх өөр нэг асуудал баймаар. Хэрэв хувьцааны харьцаа 50:50 хувь байх, мөн гэнэтийн ашгийн татвар ноогдуулсанаас Монголд ноогдох ашиг нь 65-80 хувь хүртэл өсөх, үлдсэн нь АММИ-д ноогдвол АММИ ХХК-ийн тал одоогоор хүлээж авах боломжгүй гэж та Канадын компанийн өмнөөс санаа зовж, Монголын талын оролцоо 50 ба түүнээс дээш байхыг огт үгүйсгэж, харин монголын тал 34 хувийг авах нь ашигтай мэт дүгнэлт хийж байгаа нь Таныг Монгол улсын эрх ашгаас гадаадын компанийн эрх ашгийг хамгаалагч гэж үзэхээс өөр аргаггүй байдалд хүргэж байна. Уг нь хөрөнгө оруулагч компани гаргасан зардлаа нөхөөд дээр нь тодорхой хэмжээний ашиг олж байвал энэ нь тухайн компанийн бизнесийн зорилгод нийцнэ гэдэг нь аль ч улс оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөн нийтлэг зарчим билээ. Харин гадны компанийн ашгийг нэмэгдүүлэх гэж зүтгэх нь монгол хүний зорилго байж боломгүй. Тэгээд ч энд тооцоолоод гаргаж буй ашиг нь бас туйлын эргэлзээтэй. Та уурхайн чиглэлийн мэрэгжлийн хүн биш учраас энэхүү үйлдвэрийн үр ашгийн талаар дүгнэлт хийхдээ хэд хэдэн ноцтой алдаа гаргажээ. Нэгд, Оюутолгойг ашиглах нөхцөл бүрдсэн, гэрээг яаралтай түргэн батлахыг дахин дахин шаарджээ. Таны энэ шаардлагад мэрэгжилтний хувьд хариулвал, энэ ордын нөөцийн арав гаруйхан хувь нь баталгаажсан үлдсэн нь нөөц баялаг буюу олон улсын хэлээр бол “ресурс” зэргээр тогтоогдсон учир үйлдвэр байгуулах нөхцөл бүрдээгүй, хайгуул ч бүрэн гүйцэд дуусаагүй, хоёрт, дээрхтэй уялдаад уг ордыг ашиглах иж бүрэн техник эдийн засгийн үндэслэл боловсрогдоогүй, таны хийгээд байгаа дүгнэлт бол цогцолбор төлөвлөгөө гэгч бүрэн бус анхан шатны эдийн засгийн үнэлгээнд тулгуурласан, түүнд монгол улсын төрийн бодлого буюу монголд ноогдох максималь ашиг биш АММИ-д ноогдох ийм ашгийг тусгасан, энэ нь юугаар нотлогддог вэ гэхээр үйлдвэрийн бүтээгдхүүн нь түүхий эдээр тооцогдсон, Та ч мөн баяжмалаар эдийн засгийн тооцоог хийж байгаа, гуравт , тооцоонд 36 хувийн зэсийн баяжмал гаргахаар тооцоолсон бас нэг ноцтой алдаа, ийм супер баяжмал гарах үндэс байхгүй, өнөөг хүртэл хийсэн хүдрийг боловсруулах технологийн туршилтаар 23-25 хувийн баяжмал гарах боломжтой талаар дүгнэлт гарсан, таны тооцоогоор бол борлуулалтын орлого эрс нэмэгднэ, үүнээс үүдээд ашгийг зохиомолоор нэмэгдүүлэх нөхцлийг бүрдүүлжээ. 2015 оныг сонгож, “хошгируулах” оролдлого. ХОГ-нд хавсаргасан цорын ганц эдийн засгийн үзүүлэлтээс харвал 2015, 2016 онд хамгийн их бүтээгдхүүн буюу жилд 878000-925000 зэс гарна.Энэ нь Эрдэнэтээс 7-8 дахин их бүтээмж юм. Нэг үгээр хэлвэл цөөхөн жилд “цөлмөх” гэсэн бодлого. Та үүнийг хөхүүлэн дэмжиж байна. Мөн энэ онд хамгийн их ашиг гарна.Та энэ хувилбарыг сонгон авчээ . Таны энэ сонголт тохиолдолынх байв уу, захиалгынх байв уу. Би бол ард иргэдийг “хошгируулах” гэсэн захиалгат оролдлого гэмээр байна. Энэ нь түүхий эд гаргаад жилд тэрбум гаруй, сард 100 шахам саяын орлого олох тухай таны хийсвэр тооцоогоор нотлогдоно. Зохих, журам стандартаар эцсийн бүтээгдхүүн гарах хувилбараар хийсэн техник эдийн засгийн тооцоо өнөөг хүртэл алга байгаа шүү дээ. Монгол улсын Ерөнхий сайд “Рио Тинто”-ийн удирдлагатай уулзахдаа 2015 оны ашгийг урдчилан өгч болох эсэх талаар санал тавьсан нь ямар учиртай вэ. Тусгаар тогтносон улсын Засгийн газрын тэргүүн нэг компанийн удирдлагад ямар зорилгоор ямар санал тавьж орхив оо. Энэ асуултад Ерөнхий сайд өөрөө хариулна биз.Уг нь 2015 онд хамгийн өндөр үр ашиг гарах магадлал байж болно. Тэхдээ үүнийг ордыг ашиглах бүх хугацаанд нялзааж болохгүй. Нөхөгдөшгүй баялгийг монголын ард түмний эрх ашигт нийцсэн, ариг гамтай, оновчтой бодлогоор ашиглах нь төрийн бодлого байх ёстой. АММИ-ийн хувилбараар бол Оюутолгойн үйлдвэрийн хүч чадал маш их хэлбэлзэлтэй, ашиглалтын жилүүдэд доод тал нь жилд З00, дээд тал нь 900 мянган тонн зэс гаргахаар төлөвлөж байгаа нь ойлгогдохгүй байна. Үйлдвэрийн хүч чадлын талаархи монгол улсын бодлого бол түүнийг хэт өндөр авч цөлмөх боломж олгохгүй, тэхдээ жигд, тогтвортой байлгах үйлдвэрлэлийн, бизнесийн сонгодог зарчмыг баримтлах хэрэгтэй . Үйлдвэрийн хүч чадлыг зэсээр тооцвол, Оюутолгойгоос жилд дээд тал нь 300000 тонноос илүүгүй зэс олборлож, 100 гаруй жил ашиглах нь монголын ард түмний эрх ашигт нийцнэ гэж бодож байна. 10 гаруй жил “иднэ” гэж бодож байсан Бороог бид ердөө 3-4 жилийн дотор “цөлмүүлсэн” гашуун туршлагыг давтах хэрэг байна уу. Хараал идмээр “5-ын5” Оюутолгойн гэрээний төслийн талаар өнөөдөр хүртэл үргэлжилж байгаа маргаан бол Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5-ын 5 дугаар заалтаас эх сурвалжтай юм. Гай болсон энэ заалт хэний эрх ашгийг хамгаалсан, хэн санаачилсан, яаж хэлэлцэгдсэн, батлагдсан зэргийг тусад нь ярих асуудал юм. Энэ заалт нь: “ Улсын төсвийн оролцоогүйгээр эрэл, хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон стратегийн а .....Оюутолгой, Тавантолгойг эзэмших тээвэрлэлтийн асуудал, тухайлбал төрийн бодлогоор говийн районд зам сүлжээг хөгжүүлэх асуудал “түүхий” хэвээр байгаа бөгөөд Та тээврийн эдийн засагчийн хувьд энэ талаар санал, дүгнэлтээ гаргасан бол маргах хүн ховорхон байж болох юм, харин “хүний өмнөөс” монгол улсын эрх ашгийн эсрэг захиалгат сурталчилгаа хийвэл, БНМАУ-ын сайд асан бараанаар дурсагдаж, улсын хөдөлмөрийн баатараас бусад шагнал, цол хэргэм чинь ч талаар болж, танд хүндэтгэлтэй ханддаг миний адил олон хүний итгэл алдарч “хэнд ч хэрэггүй эрдэмтэн” гэгдэхийг би ч хүсэхгүй байна, та хүсэхгүй байлтай.

Ар МОНГОЛЫГ Уусгах Гурван Зам

2008-12-11T13:40:00.000-08:00

Олон түмэн Монголчуудад хүргэж өгнө үү гэсэн хүсэлт бүхий ийм нэгэн нийтлэл бидэнд ирлээ. Энэ нийтлэлд хэдийгээр нэлээд өдөөн хатгасан шинж, хандлага илэрхий буй ч, олонх факторууд нь бас биднийг дотроо бодолтой, аливаад ул суурьтай чамбай хандаж байхыг сануулах болов уу гэсэн үүднээс нийтэлж байгааг маань зөвөөр ойлгон хүлээн авна уу. “Даяар Монгол”

Батцагааны Маргад
Ар Монгол нь БНХАУ-ын ашиг сонирхолд 100% багтна. Монголын газар нутаг нь өргөн уудам бөгөөд байгалийн баялаг ихтэй гэдэг нь тогтоогдсон. Хүн амын өсөлт ихтэй Хятад улсад энэ өргөн уудам нутаг нь оршин суух болон баялаг олборлон ашиглахад маш их тустай бөлгөө.

Ар Монгол нь Манж Чин Улсын харъяанд байсан учир нэгдсэн Хятад Улсын салшгүй нэг хэсэг гэж тайлбарлаж ч болно. Монголчууд үүнийг зөвшөөрөхгүй эрс эсэргүүцэн ЗХУ-ын тусламжтайгаар тусгаар тогтнолоо дэлхий нийтэд нэгэнт бүрэн зөвшөөрүүлж чадсан. Иймээс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр эзлэн авах нь олон улсын өмнө зохис бус харагдах юм. Тийм учраас 2 сая гаранхан хүнтэй Ар Монголыг их гүрэн Хятад Улс уусган авах нь зүйд нийцэх бөгөөд энэ нь ч хялбар арга юм.

Ар Монголыг уусгах гурван зам нь:
1) Хүн ам
2) Соёл
3) Эдийн засаг
юм. Энэ гурвыг дараалсан алхмууд гэж ойлгож болохгүй. Гурвуулаа маш чухал бөгөөд учир холбогдолтой. Энэ гурван замаар зэрэг стратеги довтолгоо хийж чадсанаар Ар Монголыг Хятадад уусгах бүрэн бололцоотой бөгөөд энэ ажил ч аль хэдийн явагдаад эхэлсэн байгаа юм аа.

1) Хүн ам.
Монгол улс олон зуул жил тариалангийн үржил шимгүй нутагтаа мал малласаар ирсэн. Хятад иргэд тэдэнтэй цус холилдсон нь бараг үгүй. 20-р зуунд хотжин суурьшсан монголчуудтай маш цөөн тооны хятад иргэд холилдсоныг эс тооцвол хүн амын хувьд ар монгол нь үндэстнийхээ хувьд хятадууд биш гэдэг нь тодорхой. Тэдний олонхи нь үндэс угсаагаараа бахархах нь бий. Тиймээс тэдний бахархал болж байгаа -ыг нь хятаджуулах нь чухал. Нэгэнт олноороо орж ирэх болсон хятад иргэд ядуу дорой нийгмийн давхрагынхантай нь холилдох нь дамжиггүй. Хятад иргэдийг олноор нь оруулж ирэх тусам энэ байдал нэмэгднэ. Одоогийн монголын төр засгийн дэмжлэгтэйгээр аль болох олон хятад иргэдийг Ар Монголд ажил хийх, арилжаа наймаа гэх мэт шалтгаар оруулах нь чухал. Дөнгөж 2 сая гаран хүн дусал сүү усанд уусах мэт амархан уусах нь тодорхой.

2) Соёл
Монголын соёл нь хятад соёлоос ихэд өөр. Нүүдэлчин мал аж ахуй соёл нь хан Хятадын соёл хэзээ ч байгаагүй учраас энэ нь монголчуудыг өөрснийгөө өөр гэж нотлохын үндэс байдаг. Энэ соёл нь баруунаас улбаатай дэлхий нийтийн даяарчлал, зах зээл шилжилтийн уеэс улбаатай хөдөөгийн иргэдийн ядуурал, хотжилт зэргээс болж өөрчлөгдөж байгаа нь сайшаалтай. Аливаа улс орны унаган соёл нь уствал тэр улс үндэстэн сөнөснөөс огт ялгаагүй буйзаа. Хятад соёлоор монголчуудыг өөрчлөнө гэдэг нь нэгэнт бэрх. Тиймээс монголчуудын хотжилт, Америк маягийн даяарчлагдсан соёлын нөлөөг өөртөө ашиглан Монголын унаган соёлыг уусгах нь чухал. Америк, Солонгос кино, хөгжим зэрэг ихээр Ар Монголд нэвтэрч түүнд нь хүүхэд залуус нь олноороо автаж буй нь сайшаалтай. Монголын унаган соёл тэдний толгойноос хусагдаж ямар нэгэн харъяалалгүй хүмүүс болж хувирсан цагт Хятад улсыг маш нааштайгаар хүлээн авч урих нь дамжиггүй.
Монголын түүхээс эрс хятадын эсрэг гэсэн бодлоготой байсан Сүхбаатар гэх мэт хүмүүсийг аль болох мартагнуулах нь ач тустай. Коммунизмийг муулах шалтгаанаар энэ асуудал амархан шийдвэрлэгдэж болно. Ар Монгол дахь Хятадын талыг баримтладаг, Хятадад өртэй, хэнэггүй тэнэг улс төрчдөөр дамжуулан энэ алхмуудыг хийж болох юм. Монголыг улам ихээр даяарчлуул. Унаган соёлыг нь угаан арч.

3) Эдийн засаг
Монголчуудад үйлдвэр гэхээр юм бараг байхгүй учраас гадаад улсын хөрөнгө оруулалт, тусламж, импорт зэрэгт 100% найддаг нь сайшаалтай. Дээр дурьдсан Ар Монгол дахь Хятадад ээлтэй улс төрчдөөр дамжуулж Монголын үйлдвэржилтийг байнга эсэргүүцэх хэрэгтэй. Ар Монгол үйлдвэржвэл бусад орны хараанаас гарна гэсэн үг.
Одоогоор Хятад улсын бүрэн эдийн засгийн нөлөө Ар Монголд байгаа. Энэ байдлыг алдахгүй нь маш чухал. Монголын бизнесмэнүүдэд зээл тусламж ихээр нь өгөх нь чухал. Бизнесмэнүүдийн маш олон нь улс төрчид учраас бид энэхүү зээлээрээ Монгол Улсын төрийн бодлогыг бүрэн хянаж чадна. Ар Монголын олон хүн гадаадруу явж байгаа нь сайшаалтай хэрэг мөн. Монголын дэд бүтцийн чухал обьектуудад хятад компаниуд байх нь чухал. Дээр дурьдсан улс төрчдөөр дамжуулан, мөн Хятадын засгийн газрын дэмжлэгтэйгээp олон хятадын инжинер технологийн компаниудыг нэвтрүүлэх нь чухал.
Таван Толгойн нүүрсний орд газар нь асар их чухал ач холбогдолтой стратегийн төв мөн. Үүн дээр өндөр анхаарал хандуулан эзэмшиж авах буюу өндөр нөлөө тогтоох нь чухал. Монголын эдийн засгийг хянан эзэмшснээрээ хүн амыг нь хараат байдалд байлгаж бүрэн болох бөлгөө.

Газар нутаг.
Монголын газар нутаг байгаль орчин нь дээр дурьдсан гурван замд бүгдэнд нь хамаарах юм. Газар нутгийг хувьчлан эзэмшиж авах, түрээслэн наймаа эрхлэх зэргээр гурван замаа бүрэн хянаж болно. Жишээ нь:
Байгалийн үзэсгэлэнтэй, экологийн ач холбогдолтой зарим нэг газруудыг эзэмшснээрээ Ар Монголын эдийн засагт нөлөөлж чадна. Экологийн ач холбогдолтой газруудыг бохирдуулвал Монголын хүн амын эрүүл мэндэд хортойгоор зогсохгүй байгалтай шүтэлцээтэй монголын соёлд ч цохилт болно. Түүгээр ч барахгүй Ар Монголын эдийн засагт маш сөргөөр нөлөөлнө гэдгийг хэлүүлэх юун.
Үүнээс харвал Монголын газар нутаг нь хүн ам, соёл, эдийн засаг гурвуулантай нь шүтэлцээтэй гэдэг нь харагдаж байна. Тиймээс Монголын газар нутаг, байгаль орчинд аль болох нөлөөгөө ихэсгэх нь чухал. Сэлэнгэ, Булган, Хөвсгөл, Архангай зэрэг ус ихтэй аймгуудад уурхайн олборлолт явуулах нь чухал.

Төгсгөл.
Нэгэнт хүн амын бүтэц өөрчлөгдөн, Монголын соёл хомсдон хорогдон, эдийн засгийн хувьд бүрэн хараат байдалд орсон цагт Хятад Улсын цэрэг Монголд өчүүхэн нэг шалтгаас болж орж ирж болно. Жишээ нь:
Монголчууд хятадыг эсэргүүцэн олноороо орж ирсэн хятад иргэдтэй сөргөлдөх тохиолдолд Хятад иргэдээ хамгаалах нэрээр Ар Монголд Хятадын цэрэг орж ирэх бүрэн боломжтой. Мөн хятадын бизнессүүдэд халтай зүйл болсон тохиолдолд цэргүүд орж ирж болно.
Тэр цагт Ар Монголын өргөн уудам нутагт Хятадууд дураараа орж ирэн Хятадын газар нутаг хойшоо тэлэн уужрах нь дамжиггүй юм аа.

Асуудлыг шийдвэрлэв

2008-12-07T21:40:00.000-08:00

Хөх Монгол бүлгэмд Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг хятад иргэд,компаниудтай холбоотой гомдол их ирдэг юм.Үүнээс зарим нэг асуудлыг шийдвэрлэснийг нийтлэв!

Бидэнд ирсэн өргөдөл

Өргөдөл

Калинан овогтой Баяраа би 2005.05.01 нд Пума Консракшны оффисын барилга дээр хятадуудтай ажиллаж байгаад хятад ажилчны буруутай үйл ажиллагаанаас зуурмагны машинд гараа мөрний түвшинд хүртэл тасдуулсан.

Тухайн үед Мэргэжлийн хяналтийн газар ,Цагдаагийн газраас үйлдвэрлэлийн осол гэж акт тогтоосон.Гэвч тухайн компан ажилчдынхаа нийгмийн даатгалын шимтгэлийг төлж байгаагүйгээс миний нийгмийн даатгалын тэтгэмжийг НДГазар төлөх боломжгүй болсон.

Ослын дараа надад тухайн компан надад хэдэн төгрөг өгсөн ч би ажиллах чадваргүй тахир дутуу болж орлогогүй болсон.Би тухайн компан болон,бүх хятадын барилгын ерөнхий газарт(Улаанбаатарт байдаг) болон Цагдаагын газарт удаа дараа хүсэлт өргөдөл гаргаж байсан ч асуудал шийдэгдээгүй.Улмаар хэл амаар басамжилж,үл тоох хандлагатай болсон.

Хөх Монгол бүлгэмийн залуус та бүхэн миний энэ нөхцөл байдлыг зөвөөр хүлээн авч миний асуудлыг шийдвэрлэж өгнө үү!

Өргөдөл гаргасан К.Баяр. Рег дугаар МУ-72030179 Холбоо барих утас 99812292

Улаанбаатар хот 2008 оны 10 сарын 15

Асуудлыг шийдвэрлэсэн

Хөх Монгол бүлгэм тухайн Хятадуудтай уулзаж олгогдох ёстой байсан 8-10 сарын тэтгэмжийг нөхөн төлүүлсэн.

Мэс засалд шаардлагатай 180.000 төгрөгийг мөн Хятадуудаас гаргуулсан

Талархал

Миний хүсэлт өргөдлийн дагуу асуудлыг хурдан шуурхай шийдвэрлэж өгсөн Хөх Монгол бүлгэмийн хамт олонд баярлаж талархснаа илэрхийлье.Та бүхний цаашдын үйл ажиллагаанд амжилт хүсье!Та бүхнийг Монголын хөх тэнгэр ивээх болтугай.Хүндэтгэсэн К.Баяраа

2008 оны 11 сарын 15